🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभय
abhaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · नलद · सेव्य · अमृणाल · जलाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभय १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ अभया] निर्भय । निडर । बेखौफ । उ॰—जिन्ह कर भुज बल पाइ दसानन । अभय भए बिचरत मुनि कानन ।—मानस, ३ ।१६ । मुहा.—अभय देना वा अभय बाँह दोना=भय से बचाने का वचन देना । शरण देना । निर्भय करना । उ॰—(क) ब्रहमा रूद्रलोकहूँ गयो । उनहुँ ताहि अभय नहि दयो । —सूर॰ (शब्द॰) । (ख) लछिमन अभयबाँह तोहि दिन्ही ।—मानस ४ ।१० । यौ॰—अभयदान । अभयवचन । अभयबाँह ।
अभय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उशीर । खय । वीरणमूल ।
२. निर्भयता ।
३. परमात्म ।
४. परमात्मविषयक ज्ञान ।
५. भौतिक संपत्ति अभाव । सांसारिक संपदाविहीनता ।
६. अभयसूचक एक मुद्रा ।
७. शिव ।
८. भय से प्राप्त त्राण । ९, यात्रा संबंधी एक योग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-भय mf(आ)n. unfearful, not dangerous, secure
अ-भय mfn. fearless, undaunted, ŚBr. xiv
अ-भय (अस्), m. N. of Śiva
of a natural son of Bimbisāra
of a son of Idhmajihva, BhP.
of a river in Krauñcadvīpa, BhP.
अ-भय (अ-भयम्), n. (ifc. f(आ). ) absence or removal of fear, peace, safety, security, RV. &c. (cf. अभय-तम below)
‘safety’, (applied as proper name to) a child of Dharma and his reign in Plakṣadvīpa, BhP.
a kind of symbol procuring security, Hcat.
a sacrificial hymn recited to obtain personal security, Kauś.
the root of a fragrant grass, Andropogon Muricatum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभय a. [न. ब.] Free from fear or danger, secure, safe; वैराग्यमेवाभयम् Bh. 3. 35. --यः [न भयं यस्मात्] 1 An epithet of the Supreme Being, or knowledge concerning that being. --2 N. of Śiva. --3 One devoid of all worldly possessions. --4 One who fearlessly executes scriptural commandments. --5 N. of a Yoga (conjuncture or time) favourable to a march or expedition. --या 1 N. of a plant (हरीतकी Mar. हिरडा). --2 A form of the goddess Durgā. --यं 1 Absence or removal of fear. --2 Security, safety, protection from fear or danger; मया तस्याभयं दत्तं Pt. 1; अभयस्य हि यो दाता Ms. 8. 303; Ś. 2. 16. --3 N. of a sacrificial hymn. --4 The root of a fragrant grass (वीरणमूलं, उशीरं). --Comp. --कृत् a. {1} not terrific, mild. {2} giving safety. --गिरिवासिन् m. one dwelling on the mountain of safety, N. of a class of Kātyāyana's pupils. --डिंडिमः {1} proclamation of assurance or safety. {2} a military or war-drum. --द, --दायिन्, --प्रद a. giving a guarantee or promise of safety; भयेष्वभयदः Rām.; ˚प्रदः Ms. 4. 232. --(दः) an Arhat of the Jainas; N. of Viṣṇu. --दक्षिणा, --दानं, --प्रदानं giving a promise, assurance, or guarantee of safety or protection (from danger); सर्वप्रदानेष्वभयप्रदानं (प्रधानं) Pt. 1. 290; Ms. 4. 247. --पत्रं a written document or paper granting assurance of safety; cf. the modern ‘safe-conduct’. --मुद्रा a variety of mudrā in Tantra literature. --याचना asking for protection; ˚अंजलिः R. 11. 78. --वचनं, --वाच् f. an assurance or promise of safety. --सनि a. Ved. giving safety.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0126-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभय न० अभावे न० त० । १ भयाभावे । “प्रदद्यात् परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च” मनुः । “अभयं वै जनक्र! प्राप्तोऽसीति” श्रुतिः । “प्रवृत्तिं च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये” गीता ६ त० । २ भयशून्ये त्रि० । न भयमस्मात् ५ ब० । ३ परमात्मनि, ४ तज्ज्ञाने च । ५ हरि- तक्याम् ६ दुर्गामूर्त्तिभेदे च स्त्री ७ वीरणमूले उशीरे न० ८ सर्वपरिग्रहशून्ये, शास्त्रोपदिष्टेर्थेऽसन्देहेनानुष्ठातरि ९ आत्मनिष्ठे पु० । “उच्चमूलत्रिकोणेषुवर्त्तेते गुरुभार्गवौ । अभयाभिधयोगोऽयं भयङ्करविनाशन” इति “यत्रैकादशग- श्चन्द्रोभानुर्वा प्रथलः शुभः । अभयोनाम योगोऽयमरिभूत विनाशकृदिति” च ज्योतिषोक्ते १० यात्रिकयोगभेदे पु० । न भयं यस्मात् ५ त० । माभैषीरित्युक्त्वा ११ उत्तोलित दक्षिणहस्तप्रसारभेदे “अभयं वरदं चैव दक्षिणे दधती- क्रमात्” श्यामाध्यानम् । १२ त्राणे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभयं, क्ली, (भयस्याभावः इत्यव्ययीभावः, यद्वा नास्ति भयं यस्मात् तत्, हरीतक्यां दुर्गामूर्त्तिभेदे च स्त्री ।) वीरणमूलं । इत्यमरः ॥ भयाभावः । (“नातः परतरो धर्म्मो नृपाणां यद्रणार्ज्जितं” । विप्रेभ्यो दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा” । इति याज्ञवल्क्यः । “योदत्वा सर्व्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः” ॥ इति मनुः ।) “प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्य्याकार्य्ये भयाभये । बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी” ॥ इति श्रीभगवद्गीता ॥ भयरहिते त्रि । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-072-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें