🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:14:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेव्य
sevya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · अभय · नलद · अमृणाल · जलाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेव्य वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सेव्या]
१. सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, स्वामी, पिता । उ॰—नाते सबै राम के मनियत सुहृद सुसेव्य जहाँ लौं ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. जिसकी सेवा करनी हो या जिनकी सेवा की जाय । जैसे,—वे तो हर प्रकार से हमारे सेव्य हैं ।
३. पूजा के योग्य । आराधना योग्य । जिसकी पूजा या उपा- सना कर्तव्य हो । जैसे,—ईश्वर ।
४. व्यवहार योग्य । काम में लाने लायक । इस्तेमाल करने लायक ।
५. रक्षण करने के योग्य । जिसकी हिफाजत मुनासिब हो ।
६. संभोग के योग्य ।
७. अध्ययन मनन के योग्य (को॰) ।
८. संचय करने या रखने के योग्य (को॰) ।
सेव्य २ संज्ञा पुं॰
१. स्वामी । मालिक । यौ॰—सेव्यसेवक ।
२. खस । उशीर ।
३. अश्वत्थ । पीपल का पेड़ ।
४. हिज्जल वृक्ष ।
५. लामज्जक तृण । लामज घास ।
६. गौरैया नामक पक्षी । चटक पक्षी ।
७. एक प्रकार का मद्य ।
८. सुगंधवाला ।
९. लाल चंदन ।
१०. समुद्री नमक ।
११. दही का थक्का ।
१२. जल । पानी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव्य mfn. to be resorted to or frequented or inhabited by (gen.), Hariv.; Pañcat.; Kathās.
to be followed (as a path), Rājat.
to be approached, Cāṇ.
to be waited upon or served or obeyed, a master (as opp. to ‘a servant’), R.; Kālid. &c.
to be honoured, honourable, Yājñ.; MBh. &c.
to be enjoyed carnally, Subh.
to be practised or used or employed, MBh.; R. &c.
to be studied, Cat.
to be kept or hoarded, Hit.
to be taken care of or guarded, W.
सेव्य m. the Aśvattha tree, Ficus Religiosa, L.
Barringtonia Acutangula, L.
a sparrow, L.
an intoxicating drink made from the blossoms of the Bassia Latifolia, L.
सेव्य (अम्), n. the root of Andropogon Muricatus, Suśr.
red sandal-wood, L.
sea-salt, L.
the thick middle part of curds, L.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव्य a. [सेव्-ण्यत्] 1 To be served or waited upon. --2 To be used or employed --3 To be enjoyed. --4 To be taken care of or guarded. --व्यः 1 A master (opp. सेवक); भयं तावत् सेव्यादभिनिविशते सेवकजनं Mu. 5. 12; Pt. 1. 48. --2 The Aśvattha tree. --व्यं A kind of root. --Comp. --सेवकौ m. dual. master and servant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव्य न० सेव--ण्यत् । १ वीरणमूले अमरः । २ अश्वत्थे पु० राजनि० । ३ हिज्जलद्धक्षे पु० शब्दर० । ४ सेवार्हे त्रि० । ५ वन्दावृक्षे स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव्यं, क्ली, (सेव्यते इति । सेव + ण्यत् ।) वीरण- मूलम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६४ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरं नलदञ्च तत् । अमृणालञ्च सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि ॥” इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥ लामज्जकम् । उशीरवत्पीतच्छवितृणविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लयं लघुः । इष्टकापथकं सेव्यं नलदञावदातकम् ॥ इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ [] “स्यादुशोरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकन्तथा ।” इति गारुडे २०८ अध्यायः ॥)
सेव्यः, पुं, (सेव्यते इति । सेव + ण्यत् ।) अश्वत्थ- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिज्जलवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
सेव्यः, त्रि, (सेवृ सेवने + ण्यत् ।) सेवार्ह्यः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५२ । १३७ । “अहं तं सेव्यमन्येषां करिष्यामीश्वरं क्षणात् । तत्तं वृणीष्व भर्त्तारं यदि ते पुत्त्रि रोचते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेव्य" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें