🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:53:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सेव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेव्य

अर्थ: सेवा किये जाने के योग्य, टहल किये जाने के योग्य

संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: उशीर, अभय, नलद, अमृणाल, जलाशय

व्युत्पत्ति: सेव् + ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सेव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — सेव् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  3. अव्यय — सेव् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  4. अव्यय — सिव् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  5. सेव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सेव्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेव्यम्सेव्येसेव्यानि
द्वितीयासेव्यम्सेव्येसेव्यानि
तृतीयासेव्येनसेव्याभ्याम्सेव्यैः
चतुर्थीसेव्यायसेव्याभ्याम्सेव्येभ्यः
पञ्चमीसेव्यात् / सेव्याद्सेव्याभ्याम्सेव्येभ्यः
षष्ठीसेव्यस्यसेव्ययोःसेव्यानाम्
सप्तमीसेव्येसेव्ययोःसेव्येषु
सम्बोधनहे सेव्यहे सेव्येहे सेव्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेव्य
सेव्य
sevya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · अभय · नलद · अमृणाल · जलाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेव्य वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सेव्या]
१. सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, स्वामी, पिता । उ॰—नाते सबै राम के मनियत सुहृद सुसेव्य जहाँ लौं ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. जिसकी सेवा करनी हो या जिनकी सेवा की जाय । जैसे,—वे तो हर प्रकार से हमारे सेव्य हैं ।
३. पूजा के योग्य । आराधना योग्य । जिसकी पूजा या उपा- सना कर्तव्य हो । जैसे,—ईश्वर ।
४. व्यवहार योग्य । काम में लाने लायक । इस्तेमाल करने लायक ।
५. रक्षण करने के योग्य । जिसकी हिफाजत मुनासिब हो ।
६. संभोग के योग्य ।
७. अध्ययन मनन के योग्य (को॰) ।
८. संचय करने या रखने के योग्य (को॰) ।
सेव्य २ संज्ञा पुं॰
१. स्वामी । मालिक । यौ॰—सेव्यसेवक ।
२. खस । उशीर ।
३. अश्वत्थ । पीपल का पेड़ ।
४. हिज्जल वृक्ष ।
५. लामज्जक तृण । लामज घास ।
६. गौरैया नामक पक्षी । चटक पक्षी ।
७. एक प्रकार का मद्य ।
८. सुगंधवाला ।
९. लाल चंदन ।
१०. समुद्री नमक ।
११. दही का थक्का ।
१२. जल । पानी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव्य mfn. to be resorted to or frequented or inhabited by (gen.), Hariv.; Pañcat.; Kathās.
to be followed (as a path), Rājat.
to be approached, Cāṇ.
to be waited upon or served or obeyed, a master (as opp. to ‘a servant’), R.; Kālid. &c.
to be honoured, honourable, Yājñ.; MBh. &c.
to be enjoyed carnally, Subh.
to be practised or used or employed, MBh.; R. &c.
to be studied, Cat.
to be kept or hoarded, Hit.
to be taken care of or guarded, W.
सेव्य m. the Aśvattha tree, Ficus Religiosa, L.
Barringtonia Acutangula, L.
a sparrow, L.
an intoxicating drink made from the blossoms of the Bassia Latifolia, L.
सेव्य (अम्), n. the root of Andropogon Muricatus, Suśr.
red sandal-wood, L.
sea-salt, L.
the thick middle part of curds, L.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव्य a. [सेव्-ण्यत्] 1 To be served or waited upon. --2 To be used or employed --3 To be enjoyed. --4 To be taken care of or guarded. --व्यः 1 A master (opp. सेवक); भयं तावत् सेव्यादभिनिविशते सेवकजनं Mu. 5. 12; Pt. 1. 48. --2 The Aśvattha tree. --व्यं A kind of root. --Comp. --सेवकौ m. dual. master and servant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव्य न० सेव--ण्यत् । १ वीरणमूले अमरः । २ अश्वत्थे पु० राजनि० । ३ हिज्जलद्धक्षे पु० शब्दर० । ४ सेवार्हे त्रि० । ५ वन्दावृक्षे स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेव्यं, क्ली, (सेव्यते इति । सेव + ण्यत् ।) वीरण- मूलम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६४ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरं नलदञ्च तत् । अमृणालञ्च सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि ॥” इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे १ भागे ॥ लामज्जकम् । उशीरवत्पीतच्छवितृणविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लयं लघुः । इष्टकापथकं सेव्यं नलदञावदातकम् ॥ इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ [] “स्यादुशोरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकन्तथा ।” इति गारुडे २०८ अध्यायः ॥)
सेव्यः, पुं, (सेव्यते इति । सेव + ण्यत् ।) अश्वत्थ- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिज्जलवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
सेव्यः, त्रि, (सेवृ सेवने + ण्यत् ।) सेवार्ह्यः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५२ । १३७ । “अहं तं सेव्यमन्येषां करिष्यामीश्वरं क्षणात् । तत्तं वृणीष्व भर्त्तारं यदि ते पुत्त्रि रोचते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेव्य" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सेव्यसेव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — सेव् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) | अव्यय — सेव् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेव्य 📚 ➤ सेवा किये जाने के योग्य, टहल किये जाने के योग्य
संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: उशीर, अभय, नलद, अमृणाल, जलाशय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सेव्य 📚सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सेव्य
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (२.४.१६४) — उशीर, अभय, नलद, अमृणाल, जलाशय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सेव्य: सेव् + ण्यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें