🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मृणाल
mṛṇāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल-नाल का रेशा (1.10.43) बिस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृणाल संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनाल । उ॰—(क) तौ शिव धनुष मृणाल कि नाई । तोरहिं राम गणेश गौसाँईँ ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आई जु चलि गोपाल घरै ब्रजबाल बिशाल मृणाल सो बाहीं ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
२. कमल की जड़ । मुरार । भसींड ।
३. उशीर । खस । यौ॰—मृणालकंठ । मृणालभंग =कमलनाल के तंतु या रेशे का टुकड़ा । मृणालसुत्र =कमलनाल का तंतु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृणाल n. (also m. g. अर्धर्चादि; and f(ई). , MBh.; R.; cf. Uṇ. i, 117, Sch.) ‘liable to be crushed’, the edible fibrous root of some kinds of lotus (f. according to some ‘a smaller root’), a lotus-fibre, fibre attached to the stalk of a water-lily, MBh.; Kāv. &c.
मृणाल n. the root of Andropogon Muricatus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (829,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृणालः --लं [मृण-कालन्] The fibrous root of a lotus. a lotus-fibre: भंगेऽपि हि मृणालामनुबध्नंति तंतवः H. 1. 95; सूत्रं मृणालादिव राहहंसी V. 1. 19; Rs. 1. 19: V. 3. 13. --ल The root of a fragrant grass (वीरणमूल) --Comp. --भंगः a bit of a lotus-fibre. --सूत्रं the fibre of a lotus-stalk.
मृणालः --लं [मृण-कालन्] The fibrous root of a lotus. a lotus-fibre: भंगेऽपि हि मृणालामनुबध्नंति तंतवः H. 1. 95; सूत्रं मृणालादिव राहहंसी V. 1. 19; Rs. 1. 19: V. 3. 13. --ल The root of a fragrant grass (वीरणमूल) --Comp. --भंगः a bit of a lotus-fibre. --सूत्रं the fibre of a lotus-stalk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृणाल पुंन० मृण--कालन् । १ पद्मादेर्नालस्थे सूत्रे अमरः २ वीरणमूले न० मेदि० गौरा० ङीष् । मृणालीत्ययि ३ विसतन्तौ स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4761,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृणालं, क्ली, पुं, मृण्यते हिंस्यते भक्षणाद्यर्थं यत् । (मृण् + “तमिविशिविडिमृणिकुलिकपि- पलिपञ्चिभ्यः कालन् ।” उणा० १ । ११७ । इति कालन् । पङ्कजादीनां नालम् ।) मोलाम इति ख्यातम् । इति भरतः ॥ (यथा, नैषध- चरिते । १ । १३७ । “मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते ।”) तत्पर्य्यायः । विसम् २ । इत्यमरः । १ । १० । ४२ ॥ विशम् ३ । इति द्विरूपकोषः ॥ पद्मनालम् ४ मृणाली ५ मृणालिनी ६ पद्मतन्तुः ७ विसिनी ८ नलिनीरुहम् ९ । अस्य गुणाः । शिशिर- त्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । पित्तदाहमूत्र- कृच्छ्रविकाररक्तवान्तिहरत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (शालूकविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, “पद्मादिकन्दः शालूकं करहाटश्च कथ्यते । मृणालं मूलं भिष्माण्डं लज्जाशूकञ्च कथ्यते ॥” तथास्य गुणाः । विशार्थे शालूकार्थे च ॥ “मृणालं शीतलं वृष्यं पित्तदाहास्रजिद्गुरु ॥ दुर्ज्जरं स्वादुपाकञ्च स्तन्यानिलकफप्रदम् । संग्राहि मधुरं रूक्षं शालूकमपि तद्गुणम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
मृणालं, क्ली, (मृण + कालन् ।) वीरणमूलम् । इति मेदिनी । ले, १२४ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, मृणालमभयं सेव्यं लामज्जकमुशीरकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ “स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकन्तथा ॥” इति गारुडे पूर्व्वखण्डे २०८ अः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-768-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृणाल" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें