🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:52:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृणाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृणाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृणाल

अर्थ: कमल की तन्तुमय जड़, कमल तन्तु

संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: बिस

व्युत्पत्ति: मृण् + कालन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृणाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मृणाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मृणाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृणालःमृणालौमृणालाः
द्वितीयामृणालम्मृणालौमृणालान्
तृतीयामृणालेनमृणालाभ्याम्मृणालैः
चतुर्थीमृणालायमृणालाभ्याम्मृणालेभ्यः
पञ्चमीमृणालात् / मृणालाद्मृणालाभ्याम्मृणालेभ्यः
षष्ठीमृणालस्यमृणालयोःमृणालानाम्
सप्तमीमृणालेमृणालयोःमृणालेषु
सम्बोधनहे मृणालहे मृणालौहे मृणालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृणाल
मृणाल
mṛṇāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल-नाल का रेशा (1.10.43) बिस
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृणाल संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनाल । उ॰—(क) तौ शिव धनुष मृणाल कि नाई । तोरहिं राम गणेश गौसाँईँ ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आई जु चलि गोपाल घरै ब्रजबाल बिशाल मृणाल सो बाहीं ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
२. कमल की जड़ । मुरार । भसींड ।
३. उशीर । खस । यौ॰—मृणालकंठ । मृणालभंग =कमलनाल के तंतु या रेशे का टुकड़ा । मृणालसुत्र =कमलनाल का तंतु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृणाल n. (also m. g. अर्धर्चादि; and f(ई). , MBh.; R.; cf. Uṇ. i, 117, Sch.) ‘liable to be crushed’, the edible fibrous root of some kinds of lotus (f. according to some ‘a smaller root’), a lotus-fibre, fibre attached to the stalk of a water-lily, MBh.; Kāv. &c.
मृणाल n. the root of Andropogon Muricatus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (829,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृणालः --लं [मृण-कालन्] The fibrous root of a lotus. a lotus-fibre: भंगेऽपि हि मृणालामनुबध्नंति तंतवः H. 1. 95; सूत्रं मृणालादिव राहहंसी V. 1. 19; Rs. 1. 19: V. 3. 13. --ल The root of a fragrant grass (वीरणमूल) --Comp. --भंगः a bit of a lotus-fibre. --सूत्रं the fibre of a lotus-stalk.
मृणालः --लं [मृण-कालन्] The fibrous root of a lotus. a lotus-fibre: भंगेऽपि हि मृणालामनुबध्नंति तंतवः H. 1. 95; सूत्रं मृणालादिव राहहंसी V. 1. 19; Rs. 1. 19: V. 3. 13. --ल The root of a fragrant grass (वीरणमूल) --Comp. --भंगः a bit of a lotus-fibre. --सूत्रं the fibre of a lotus-stalk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृणाल पुंन० मृण--कालन् । १ पद्मादेर्नालस्थे सूत्रे अमरः २ वीरणमूले न० मेदि० गौरा० ङीष् । मृणालीत्ययि ३ विसतन्तौ स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4761,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृणालं, क्ली, पुं, मृण्यते हिंस्यते भक्षणाद्यर्थं यत् । (मृण् + “तमिविशिविडिमृणिकुलिकपि- पलिपञ्चिभ्यः कालन् ।” उणा० १ । ११७ । इति कालन् । पङ्कजादीनां नालम् ।) मोलाम इति ख्यातम् । इति भरतः ॥ (यथा, नैषध- चरिते । १ । १३७ । “मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते ।”) तत्पर्य्यायः । विसम् २ । इत्यमरः । १ । १० । ४२ ॥ विशम् ३ । इति द्विरूपकोषः ॥ पद्मनालम् ४ मृणाली ५ मृणालिनी ६ पद्मतन्तुः ७ विसिनी ८ नलिनीरुहम् ९ । अस्य गुणाः । शिशिर- त्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । पित्तदाहमूत्र- कृच्छ्रविकाररक्तवान्तिहरत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (शालूकविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, “पद्मादिकन्दः शालूकं करहाटश्च कथ्यते । मृणालं मूलं भिष्माण्डं लज्जाशूकञ्च कथ्यते ॥” तथास्य गुणाः । विशार्थे शालूकार्थे च ॥ “मृणालं शीतलं वृष्यं पित्तदाहास्रजिद्गुरु ॥ दुर्ज्जरं स्वादुपाकञ्च स्तन्यानिलकफप्रदम् । संग्राहि मधुरं रूक्षं शालूकमपि तद्गुणम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
मृणालं, क्ली, (मृण + कालन् ।) वीरणमूलम् । इति मेदिनी । ले, १२४ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, मृणालमभयं सेव्यं लामज्जकमुशीरकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ “स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकन्तथा ॥” इति गारुडे पूर्व्वखण्डे २०८ अः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-768-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृणाल" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृणालमृणाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मृणाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृणाल 📚 ➤ कमल की तन्तुमय जड़, कमल तन्तु
संस्कृत: अब्जादीनाम् मूलम् · पर्याय: बिस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृणाल 📚कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मृणाल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें