🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:39:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विश
viśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल की डंड़ी । मृणाल ।
२. चाँदी ।
३. मनुष्य । आदमी ।
४. मृणालसुत्र या तंतु । कमल की ड़ंठी का रेशा (को॰) ।
विश २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰विश्] कन्या । लड़की ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश mfn. See दुर्-विश; w.r. for बिस, q.v.
विश m. N. of a man g. शुभ्रादि
विश f(आ)n. = 2. विश्, a tribe, class, people (see मनुष्य-व्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (989,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशं The fibres of the stalk of a lotus; cf. बिस. --Comp. --आकरः a kind of plant (भद्रवूड). --कठा a crane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश प्रवेशे तु० पर० सक० अनिट् । विशति अविक्षत् । अधि + उपवेशने । अभि + नि + मनसः स्थितिहेतुसंयोगभेदे आत्म० एतदर्थे आधा- रस्य कर्मता धर्ममभिनिवेशते अन्यत्रार्थे न कर्मता । “या या संज्ञा यस्मिन् यस्मिन्नमिनिविशते” भाष्यम् । “क्वपि- दपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” व्या० परिभाषा । उप + आसनादौ स्थितिभेदे । नि + स्थितिभेदे आत्म० “निविशते यदि शूकशिखा पदे” मैम० निर् + उपभोगे “क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये” कुमा० ‘निर्वेपी- भृतिभोगयोः’ अमरः “निर्विष्टविषयस्नेहः” रघु० । प्र + अभ्यन्तरगमने ।
विश पु० विश--क्विप् । १ मनुजे २ वैश्ये च अमरः ।
विश न विश--क । १ मृणाले रायमु० । २ प्रवेशकर्त्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश, औ श प्रवेशे । इति कविकल्पद्रुमः । (तुदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) श, विशति । औ, अविक्षत् । विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनम् । विपराजिपरिव्यवक्रीनिविशेत्यादिनात्मनेपदवि- धानेऽपि भर्त्तुरङ्के निविशती भयादिति रघौ । केवलात् शतृप्रत्ययं विधाय पश्चादुपसर्गयोगा- दिति दुर्घटवृत्तिः । निशब्द इह उपसर्गप्रति- रूपको वा । यस्माद्विश्वमिदं सर्व्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनादिति पुराणे विष्णुशब्दव्युत्पादनात् मूर्द्धन्यान्तोऽयमिति केचित् तच्चिन्त्यम् । ताल- व्यान्तस्यैव सर्व्वसम्मतत्वात् । इति दुर्गादासः ॥
विशं, क्ली, (विश + कः ।) मृणालम् । इत्यमर- टीकायां रायमुकुटः ॥ (तत्पर्य्यायो यथा, -- “पद्मनालं मृणालं स्यात्तथाविशमिति स्मृतम् ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-433-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें