🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वीरण
vīraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गाँडर घास (2.4.164) वीरतर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुश, दर्भ, काँस और दूब आदि की जाति के तृण ।
२. उशीर । खस ।
३. पुराणानुसार एक प्रजापति का नाम । विशेष—इनकी कन्या असिक्नी का विवाह दक्ष से हुआ था । इस कन्या के गर्भ से पाँच हजार वीर पुत्र उत्पन्न हुए थे जिनसे सृष्टि बढ़ी थी ।
४. एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीरण m. N. of a Prajā-pati (father of Vīraṇī or Asiknī), MBh.; Hariv.
of a teacher, Cat. (prob. w.r. for वीरणिन्)
वीरण n. a fragrant grass, Andropogon Muricatus, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1006,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीरणं N of a fragrant grass, Andropogon Muricatus, (the root of which is used as a refrigerant).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1004-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीरण वि + ईर्--ल्यु । उशीर (वेणारमूल) शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4943,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीरणं, क्ली, उशीरतृणम् । तत्पर्य्यायः । वीरणम् २ कटायनम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ वीरतरम् ४ । इत्यमरः ॥ वीरभद्रम् ५ । इति रुद्रः ॥ (यथा, भागवते । १० । ११ । ५१ । “तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयोः दोर्भ्यां वकं कंससखं सतां गतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद्दिवौकसाम् ॥”) अपि च । “स्याद्वीरणं वीरतरु वीरञ्च बहुमूलकम् । वीरणं पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकम् ॥ मधुरं ज्वरनुद्वान्तिमेदजित् कफपित्तहृत् । तृष्णास्रविषवीसर्पकृच्छ्रदाहव्रणापहम् ॥ वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरमभयं तथा । अमृणालञ्च सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि ॥ उशीरं पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकम् । मधुरं ज्वरकृद्वान्तिमदनुत् कफपित्तनुत् । तृषास्रविषवीसर्पदाहकृच्छ्रव्रणापहम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (पुं, प्रजापतिविशेषः । यथा, महाभारते । १२ । ३४८ । ४१ । “सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः । कृतादौ कुरुशार्द्दूल धर्म्ममेतदधीतवान् ॥” यथा च मात्स्ये । ४ । ४० । “वीरणस्यात्मजायान्तु चक्षुर्म्मनुमजीजनत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-472-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें