🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:50:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वीरभद्र
vīrabhadra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीरभद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अश्वमेध यज्ञ का घोड़ा ।
२. उशीर । खस ।
३. प्रख्यात वीर । प्रसिद्ध योद्धा । श्रेष्ठ वीर (को॰) ।
४. शिव के एक प्रसिद्ध गण का नाम जो उनके पुत्र और अवतार माने जाती हैं । उ॰—शिव जी के शरीर से अग्नि बहिर्गत हु ई कि मानों वह तीनों लोकों को भस्म किया चाहती है और इस अग्नि में से वीरभद्र उत्पन्न हुआ ।—कबीर मं॰, पृ॰ २१८ । विशेष—कहते हैं, दक्ष का यज्ञ नष्ट करने लिये शिव जी ने अपने मुँह में इनकी सृष्टि की थी । वीरभद्र ने बहुत से रुद्रों की सृष्टि करके दक्ष का यज्ञ नष्ट किया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीर—भद्र m. a distinguished hero, L.
a horse fit for the Aśva-medha sacrifice, L.
Andropogon Muricatus, L.
N. of a Rudra, Yājñ., Sch.
of an incarnation or form of Śiva (sometimes regarded as his son, and worshipped esp. in the Marāṭha country; in the Vāyu-Purāṇa he is said to have been created from Śiva's mouth in order to spoil the sacrifice of Dakṣa, and is described as having a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet, and wielding a thousand clubs; his appearance is fierce and terrific, he is clothed in a tiger's skin dripping with blood, and he bears a blazing bow and battle-axe; in another Purāṇa he is described as produced from a drop of Śiva's sweat), MBh.; Pur.; Kathās. &c. (RTL. 79; 82)
of a warrior on the side of the Pāṇḍavas, MBh.
of a king and various authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1006,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीरभद्र पु० वीरो भद्रोऽस्य । १ अश्वमेधीयेऽश्वे २ वीरेषु भद्रे ३ वीरणे मेदि० । ४ शिवगणभेदे तदुत्पत्तिकथा काशीख० ८९ अ० । “महावीरोऽपि रे भद्र! मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया हि त्वं प्रथितिं परमां व्रज । कुरु मे सत्वरं कर्म दक्षयज्ञक्षयं नय” । स्वार्थे क । वीरभ- दूक वीरणे जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4944,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीरभद्रः, पुं, (वीराणां भद्रं येन ।) अश्वमेधाश्वः । वीरश्रेष्ठः । वीरणम् । इति मेदिनी ॥ शिव- गणविशेषः । तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “इत्याकर्ण्य महाकालः सम्यक् ज्ञात्वा सती- व्ययम् । सत्यं मुने सती देवी तृणीचक्रे स्वजीवितम् ॥ [] जोषं स्थिते मुनौ तत्र तन्महाकालसाध्वसात् । रुद्रश्चातीवरौद्रोऽभूत् बहुकोपाग्निदीपितः ॥ ततस्तत्क्रोधजाद्बह्नेराविरासीन्महाद्युतिः । प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युः प्रकम्पनः ॥ उवाच च प्रणम्येशं भूमुण्डीं महतीं दधत् । आज्ञां देहि पितः किन्ते करवै दास्यमुत्तमम् । ब्रह्माण्डमेककबलं करवाणि त्वदाज्ञया ॥ इति प्रतिज्ञां तस्येशः श्रुत्वा कृतममन्यत । कृतकृत्यमिवात्यन्तं तं मुदा प्रत्युवाच ह ॥ महावीरोऽसि रे भद्र मम सर्व्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया हि त्वं प्रथितिं परमां व्रज । कुरु मे सत्वरं कार्य्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय ॥” इति काशीखण्डे ८९ अध्यायः ॥ (यथा च महाभारते । १२ । २८३ । ५१ । “वीरभद्र इति ख्यातो रुद्रकोपाद्विनिःसृतः । भद्रकालीति विख्याता देव्याः कोपाद्विनिः- सृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-473-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें