🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:46:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलाशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जलाशय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जलाशय

अर्थ: तालाब,सरोवर, जलाशय

संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: जलाधार

व्युत्पत्ति: जल-आशयः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जलाशय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जलाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जलाशय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजलाशयम्जलाशयेजलाशयानि
द्वितीयाजलाशयम्जलाशयेजलाशयानि
तृतीयाजलाशयेनजलाशयाभ्याम्जलाशयैः
चतुर्थीजलाशयायजलाशयाभ्याम्जलाशयेभ्यः
पञ्चमीजलाशयात् / जलाशयाद्जलाशयाभ्याम्जलाशयेभ्यः
षष्ठीजलाशयस्यजलाशययोःजलाशयानाम्
सप्तमीजलाशयेजलाशययोःजलाशयेषु
सम्बोधनहे जलाशयहे जलाशयेहे जलाशयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जलाशय
जलाशय
jalāśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जलाशय के नाम (1.10.25) जलाधार
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · अभय · नलद · सेव्य · अमृणाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जलाशय १ वि॰ [सं॰]
१. जल में रहनें या शयन करनेवाला ।
२. मूर्ख । जड़ [को॰] ।
जलाशय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह स्थान जहाँ पानी जमा हो । जैसे,—गड़हा, तालाब, नदी, नाला, समुद्र आदि ।
२. उशीर । खस ।
३. सिंघाड़ा ।
४. लामज्जक नामक तृण ।
५. मत्स्य । मछली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जलाशय mfn. lying in water, MBh. iii, 11123
stupid, Kathās. vi, 58 (and 132 ?)
जलाशय m. a reservoir, pond, lake, ocean, Mn.; MBh. &c.
a fish, L.
= ˚ल-कुब्जक, L.
जलाशय n. = ˚ल-मोद, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलाशय पु० जले तत्समीपे आशेते आ + शी--अच् । १ उशीरे [] अमरः २ नामज्जके गन्धद्रव्यभेदे राजनि० । आ + शी- आधारे अच् ६ त० । ३ समुद्रे हेमच० । ४ जलाधारे तडागादौ “कुशेशयैरत्र जलाशयोषिताः” माघः । “न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये” “तेनैव सार्द्धं प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये” मनुः । तद्भेदादि जलाशयोत्सर्गशब्दे दृश्यम् । जलमाशय आधारो यस्य । ५ शृङ्गाटके राजनि० । ६ गुण्डालीवृक्षे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3075-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलाशयं, क्ली, (जले जलबहुलप्रदेशे आशेते इति । आ + शी + अच् ।) उशीरम् । इत्य- मरः । २ । ४ । १६४ ॥ लामज्जकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (जलशायिनि, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । १४३ । ५४ । “ततः सत्त्वान्युपाक्रामन् सुबहूनि महान्ति च । रुरुवानरसिंहांश्च महिषांश्च जलाशयान् ॥”)
जलाशयः, पुं, (जलस्य आशय आधारः ।) जलाधारः । स तु पुष्करिण्यादिः । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥ (यथा, मनुः । ४ । १२९ । [] “न स्नानमाचरेद्भुक्त्रा नातुरो न महानिशि । न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥” जलं आशेते तिष्ठत्यत्र । आ + शी + “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) समुद्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ शृङ्गाटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-525-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जलाशय" आता है (22)
पुल किसी नदी, जलाशय, गड्ढे या खाई के आर पार जाने का रास्ता जो नाव पाटकर या…जलाधार जल का आधारभूत स्थान । जलाशयसलिलाशय जलाशय । तालाबसलिलराशि जलाशय । जलाधारमीनगोधिका जलाशय, तलाब या झील आदिजलस्थान जलस्थाय संज्ञा पुं॰ पानी का स्थान । जलाशय । तालाबकुम तालाब । जलाशयतालाब जलाशय । सरोवर । पोखराझषनिकेत जलाशयगर्त गड्ढा । गड़हासागर समुद्र । उदधि । जलधि । दे॰ 'समुद्र' । विशेष—ऐसा माना जाता है कि राजा स…सेतु बंधन । बँधावपुष्कर जलजलधर बादलनिमान पु ^१ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निम्न = गड्ढा (वेद); या निपानजलाश्रय वृत्तगुंड या दीर्घनाल नाम का तृणवारिचत्वर कुंभी । जलकुंभी । कुंभिकाअथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…जलहर पु वि॰ जलमय । जल से भरा हुआनिवान नीची जमीन जहाँ सीड़, कीचड़ या पानी भरा रहता होपौमान पु संज्ञा पुं॰पपेरीक सूर्य

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जलाशयजलाशय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जलाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलाशय 📚 ➤ तालाब,सरोवर, जलाशय
संस्कृत: वीरणमूलम् · पर्याय: जलाधार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जलाशय 📚जल में रहनें या शयन करनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जलाशय
तीर्थ (३.३.९३) — शास्त्र, ऋषियों, गुरु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जलाशय = जल + आशय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें