🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अज्ञ
ajña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जड़ (3.1.38) जड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अज्ञ १ वि॰ [सं॰]
१. अज्ञानी । ज्ञान रहित ।
२. जड़ । अचेतन । मूर्ख ।
३. अनजान नासमझ । नादान । उ॰—तैसेइ आयु तैसेइ लरिका, अज्ञ सबनि मति थोरी । —सूर॰, १ ।८७१ ।
अज्ञ २ संज्ञा पुं॰ मूर्ख मनुष्य । जड़ ब्यक्ति । अनजान मनुष्य । नादान आदमी । उ॰—अज्ञ जानि रिस उर जनि धरहू । जेहि विधि मोह मिटै सोइ करहू । —(शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-ज्ञ mfn. (√ ज्ञा), not knowing
ignorant, inexperienced
unconscious
unwise, stupid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अज्ञ a. [न जानाति, ज्ञा-क, न. त.] 1 Not knowing, unaware of, unconscious, devoid of knowledge or experience; अज्ञो भवति वै बालः Ms. 2. 153; ज्ञाज्ञौ (ज्ञः ईश्वरः अज्ञः जीवः) the knowing and unknowing, supreme and individual soul. --2 Ignorant, unwise, foolish, silly, stupid (said of men as well as animals); अज्ञः सुखमाराध्यः Bh. 2. 3, Pt. 2. 3. --3 Inanimate; not endowed with the power of understanding (अचेतन.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञ त्रि० न जानाति ज्ञा--क न० त० । ज्ञानशून्ये चैतन्य- शून्ये, विशेषज्ञानशून्ये, मूर्खे, वेदान्तिमतसिद्धाज्ञान- रूपपदार्थवति च । तैर्हि अहमज्ञ इत्यनुभवस्य अज्ञानविष- यत्वं स्वीक्रियते अज्ञानञ्च न ज्ञानाभावः किन्तु पदार्थान्तरं [] तच्चाज्ञानशब्दे विस्तरेण वक्ष्यते । प्राज्ञः प्रकर्षेणाज्ञः सुषु प्त्यवस्थापन्ने जीवे तदानीं विशेषज्ञानाभावात् प्राज्ञत्वम् । अचेतने, जडे, “वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्येति” सांख्यका० । अल्पज्ञे, किञ्चिज्ज्ञे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0093-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञः, त्रि, (ज्ञा + कर्त्तरि कः नज्ञः नञ्समासः ।) जडः । मूर्खः । इत्यमरः । (यदुक्तं, -- “अज्ञो भवति वै वालः पिता भवति मन्त्रदः । अज्ञं हि वालमित्याहुः पिवेत्येव तु मन्त्रदं” ॥ यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः । इदं शरणमज्ञानां । “अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणोवराः । धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अज्ञ" आता है (19)
मातृमुख अनाड़ी । मूर्ख । अज्ञअनात्मज्ञ आत्मज्ञान से रहित । अज्ञबष्ट मूर्ख । जड़ । अज्ञस्थूलधी अज्ञ । मंदबुद्धिहृतज्ञान ज्ञानरहित । अज्ञअकृतबुद्धि अनजान । अज्ञ । अपरिपक्व बुद्धिअनजान अज्ञानी । अनभिज्ञ । अज्ञ । नासनझ । नादान । सीधा । भोला भालाअकृतात्मा अपरिपक्व मतिवाला । अज्ञ । असंयतअयान स्वभाव । निसर्गहस्र हँसनेवाला । मुस्करानेवाला । हासयुक्तस्थूल जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देहअनक्षर अक्षरज्ञान से रहित । निरक्षरमुसल दे॰ 'मूसल' । पुअक्रतु क्रतु से रहित । यज्ञविहीनअचित्त विचार या ध्यान में न आने योग्यअचेतान ज्ञानविहिन । न जाननेवालाविमति विरुद्ध मति । खिलाफ राय । प्रतिकूल विचारअवैद्य जो वैद्य न हो । जो वैद्यकशास्त्र को न जानता होचालीससरा † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें