🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अज्ञान
ajñāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अज्ञान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपन । उ॰—अज्ञान भला जिसमें सोहं तो क्या, स्वयं अहं भी कब है । —साकेत, पृ॰, ३१६ ।
२. जीवात्मा को गुण और उनके कार्यों से पृथक् न समझने का अविवेक ।
३. न्याय में एक निग्रहस्थान । यह उस समय होता है जब प्रतिवादी के तीन बार कहने पर भी वादी किसो ऐसे विषय को समझने में असमर्थ हो जिसे सब लोग जानते हों ।
अज्ञान २ वि॰ ज्ञानशून्य । मूर्ख । जढ़ । नासमझ । अनजान । उ॰— मैं अज्ञान कछू नहिं समुझ्यौं, परि दुख पुंज सह्यौ । — सूर॰ १ । ४६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-ज्ञान n. non-cognizance
ignorance, (in philosophy) spiritual ignorance (or a power which, consisting of the three Guṇas सत्त्व, रजस्, and तमस्, and preventing the soul from realizing its identity with Brahma, causes self to appear a distinct personality, and matter to appear a reality)
Prakṛti, Māyā, Illusion
अ-ज्ञान mfn. ignorant, unwise
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अज्ञान a. [न. ब.] Ignorant, unwise. --नं [न. त.] Ignorance, unconsciousness; especially, spiritual ignorance (अविद्या) which makes one consider his self as distinct from the Supreme spirit and the material world as a reality. According to the Vedāntins, अज्ञान is not merely a negative principle (ज्ञानस्य अभावः), but a distinct positive principle; oft. identified with माया, प्रकृति &c. See अविद्या also. In compounds अज्ञान may be translated by ‘unawares,’ ‘inadvertently,’ ‘unconsciously’; ˚आचरित, ˚उच्चारित &c.; ˚नतः, -˚नेन, ˚नात् unawares, inadvertently, unconsciously, unwillingly; ˚तः स्वचरितं [] नृपतिः शशंस R. 9. 77 committed unintentionally or unconsciously.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0026-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञानं, क्ली, (ज्ञा + भावे ल्युट् नज्ञानं नञ्समासः) विरुद्धज्ञानं । तत्पर्य्यायः । अविद्या २ अहम्मतिः ३ । इत्यमरः ॥ सृष्टिकाले व्रह्मा प्रथमं पञ्च- प्रकारमज्ञांनं ससर्ज । यथा । तमः १ मोहः २ महामोहः ३ तामिस्रं ४ अन्धतामिस्रं ५ । [] इति श्रीभागवतं ॥ वेदान्तमते सदसद्भ्यामनि- र्व्व चनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञानविरोधि यत्किञ्चित् । ज्ञानरहिते त्रि ॥ (यथा मनुः -- अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्धति । अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं । अज्ञानात् वालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अज्ञान" आता है (34)
मोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिअवेदि मूर्खता । अज्ञानअबुद्धि विचार या ज्ञान का अभाव । अज्ञान । अविद्याअलक्षित अप्रकट । अज्ञानअविद्या विरुद्ध ज्ञान । मिथ्या ज्ञान । अज्ञान । मोहअसंस्तुत जो प्रसिद्ध न हो । अज्ञानविमोह मोह । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिनिर्बोध किसे कुछ भी बोध न हो । जिसे अच्छे बुरे का कुछ भी ज्ञान न हो । अज्ञान ।…मृषाज्ञान झूठ वा असत्य ज्ञान । अज्ञानअकृतबुद्धित्व अज्ञान । अज्ञताअगान पु वि॰ अनजान । अज्ञान । नासमझअजननी अज्ञान । अपरिचित । जिसे कोई जानता न हो । बिना जान पहिचान का । नया । पर…जहालत अज्ञान । मूर्खता । मूढनाजाहिल मूर्ख । अनाडी़ । अज्ञान । नासमझअजानता अज्ञान । अजानपन । नासमझीअहमिति अविद्या । अज्ञाननादानी अज्ञान । नासमझीअंधकुपता अँधेरापन । मुर्खता । अज्ञानबुद्धिदोष अज्ञान । नासमझीद्वैत दो का भाव । युग्म । युगलबालिश तकिया । मसनद । शिरोपधानस्वाप नींद । निद्राअविचार विचार का अभावअविवेक विवेक का अभाव । अविचारतमिस्र अंधकार । अँधेराअचैतन्य चेतनारहित । आत्माविहीन । जड़सुषुप्ति घोर निद्रा । गहरी नींदअनिर्वचनीय जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीय । अवर्णनीयअंधकार अँधेरा । विशेष—महा अंधकार को अंधममस, सर्वव्यापी वा चारों ओर के अंधकार …व्यामोह मोहसुबाल एक देवतातमाई पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'तमअ'बाउर † वि॰बौरा † ^१ संज्ञा पुं॰ आम की मंजरी । मौर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें