🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:46:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंधकार
aṃdhakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंधकार संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्धकार]
१. अँधेरा । विशेष—महा अंधकार को अंधममस, सर्वव्यापी वा चारों ओर के अंधकार को संतमस और थओड़े अंधकार को अवतमस कहते हैं ।
२. अज्ञान । मोह ।
३. उदासी । कांतिहीनता । जैसे—उसके चेहरे पर अंधकार छाया है (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्ध—कार m. n. darkness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (44,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्धकार पुंन० अन्धं करीति कृ--अण् उप० स० । तमसि तच्च तेजोद्रव्यसामान्याभावरूपमिति नैयायिकाः । नीलं तमोधावतीति प्रयोगात् नीलरूपवत् धावनादिक्रिया- वच्च द्रव्यान्तरम्, आलोकस्य अन्यत्र चाक्षुषप्रत्यक्षे सह- कारित्वेऽपि तत्प्रत्यक्षे पेचकप्रत्यक्षैव न सहकारिता [] वस्तुस्वाभाव्यादिति भेद इति मीमांसकादयः । “दिवा- कराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारमिति” कुमा० “सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनमिति” मृच्छ० “अथान्धकारं गिरिगह्वराणा- मिति” रघुः । अन्धकारस्य दृष्टिविघातकत्वं मनुष्याणामेव तेषामेवालोकसहकारेण दर्शनोदयात् उन्दुरादीनान्तु तद- भावेऽपि दृष्टेरुदयात् । ततश्च आलोकरूपसहकारिविघटने- नास्य दृष्टिरोधकत्वमवसेयम् । यथार्थज्ञानविरोधिनि वेदा- न्तिमतसिद्धे अज्ञाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0210-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्धकारः, पुं, क्ली, (अन्धमन्धकवत् करोति, अन्ध + कृ + अण् ।) तेजःसामान्याभावः । आँधार इति भाषा । तत्पर्य्यायः । ध्वान्तं २ तमिस्रं ३ तिमिरं ४ तमः ५ । इत्यमरः ॥ (“अथान्धकारं गिरिगह्वराणां” । इति रघुवंशे ।) भूच्छायं ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ महान्धकारे अन्धतमसं । ७ सर्व्वव्यापकान्धकारे सन्तमसं । ८ अल्पान्धकारे अवतमसं ९ । इत्यमरः ॥ अस्य गुणाः । भयदृष्टि- तेजोऽवरोधकारित्वं । तिक्तत्वं । सर्व्वव्याधिकर- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-057-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंधकार" आता है (38)
तम अंधकार । अँधेरातमस अंधकारमेचक अंधकार । अँधेराअक्तु अंधकारअवतमस साधारण अंधकार । क्षीण अंधकारशर्वर अंधकार । अँधेरातमिस्र अंधकार । अँधेराध्वांत अंधकार । अँधेराअप्रकाश प्रकाश का अभाव । अंधकारतमस् अंधकारदिनांतक अंधकार । अँधियारावियद्भूति अँधेरा । अंधकाररजोवल अंधकार । अँधेरासंतमस् अंधकार । तम । अँधेराखपराग तम । अंधकारदिनांड अंधकार । अँधेरालिंगनाश अंधेरा, जिसमें वस्तु की पहचान न हो सके । तिमिर । अंधकारजुल्मत अंधकार की कालिमा । अँधेरा । अंधकारअंधधुंध अंधकार । अँधेरातिमिधार अंधकार । अँधेराअंधियारी अंधकार । अंधेराधुंधुकार अंधकार । अँधेराभाल भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथानभाक अँधेरा । अँधकारनिद्रा सचेष्ट अवस्था के बीच बीच में होनेवाली प्राणियों की वहर विश्चेष्ट अवस्थ…आंध्य अंधता । अंधापनरजोरस अँधकार । अँधेरानीलपंक काला कीचड़मालिन्य मलीनता । मैलापनप्रतिभाहानि प्रतिभा की हानि । बुदि्धहीनता । बुदि्ध का अभावभूचर्या पृथ्वी की छाया जिसे लोग राहु कहते हैंभूच्छाया पृथिवी की छाया । भूचर्यारात्रिराग अँधकार । अँधेरातमता तम का भावअंधकुप वह कुआँ जिसका जल सुखा गया हो और मुँह घासपात से ढका हो । अंधा कुआँ । सु…तारीकी स्याहीधुमलाई † संज्ञा स्त्री॰धुंधकार धुँकार । गरज । गड़गड़ाहट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें