🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:01:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाल
bhāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथा । उ॰— (क) भाल गुही गुन लाला लटै लपटी लर मोतिन की सुखदेनी । — केशव (शब्द॰) । (ख) कानन कुंडल विशाल, गोरोचन तिलक भाल ग्रीवा छबि देखि देखि शोभा अधिकाई । (शब्द॰) ।
२. तेज ।
३. अंधकार । तम (को॰) ।
भाल २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ भाला]
१. भाला । बरछा । उ॰— (क) भाल बाँस खाँड़े वह परहीं । जान पखाल बाज के चढ़हीं ।— जायसी (शब्द॰) । (ख) भलपति बैठ भाल लै और बैठ धनकार । — जायसी (शब्द॰) ।
२. तीर का फल । तीर की नोक । गाँसी । उ॰— खौरि पनिच भृकुटी धनुष बधिक समरु तजि कानि । हनतु तरुन मृग तिलक सर सुरक भाल भरि तानि । — स॰ सप्तक, पृ॰ ६९ ।
भाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भल्लुक] रीछ । भालू । उ॰— तहाँ सिंह बहु श्वान बृक सर्प गीध अरु भाल । — विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाल n. (L. also m.; fr. √ भा?) the forehead, brow, Kāv.; Rājat. &c.
splendour, lustre, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (754,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भालं [भा-लच्] 1 The forehead, brow; यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं Bh. 2. 49; (स्मरस्य) वपुः सद्यो भालानलभसितजालास्पदमभूत् Bv. 1. 84. --2 Light. --3 Darkness. --Comp. --अंकः {1} a man born with lucky lines on his forehead. {2} an epithet of Śiva. {3} a saw. {4} a tortoise. --चंद्रः {1} an epithet of Śiva. {2} of Gaṇeśa. --(द्रा) N. of Durgā. --दर्शनः N. of Śiva. --दर्शनं red lead. --दर्शिन् a. ‘looking at or watching the brow’, said of a servant who is attentive to his master's wishes. --दृश् m., --लोचनः an epithet of Śiva. --पट्टः --ट्टं the forehead.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0814-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाल न० भा--लच् । १ ललाटे भ्रुवोरूर्ध्वभागे २ तमसि मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4662,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भालं, क्ली, (भाल दीप्तौ + भावे क्विप् । भां लाति गृह्णातीति । ला + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) भ्रुवोरूर्द्ध्वभागः । कपाल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । ललाटम् २ अलिकम् ३ गोधि ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । “स्वामिन् भङ्गुरयालकं सतिलकं भालं विला- सिन् कुरु प्राणेश ! त्रुटितं पयोधरतटे हारं पुन- र्योजय ॥”) तेजः । इति मेदिनी । ले, ४२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-504-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाल" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें