🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भाल

अर्थ: मस्तक, ललाट

व्युत्पत्ति: भा+लच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भाल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभालम्भालेभालानि
द्वितीयाभालम्भालेभालानि
तृतीयाभालेनभालाभ्याम्भालैः
चतुर्थीभालायभालाभ्याम्भालेभ्यः
पञ्चमीभालात् / भालाद्भालाभ्याम्भालेभ्यः
षष्ठीभालस्यभालयोःभालानाम्
सप्तमीभालेभालयोःभालेषु
सम्बोधनहे भालहे भालेहे भालानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भाल
भाल
bhāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथा । उ॰— (क) भाल गुही गुन लाला लटै लपटी लर मोतिन की सुखदेनी । — केशव (शब्द॰) । (ख) कानन कुंडल विशाल, गोरोचन तिलक भाल ग्रीवा छबि देखि देखि शोभा अधिकाई । (शब्द॰) ।
२. तेज ।
३. अंधकार । तम (को॰) ।
भाल २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ भाला]
१. भाला । बरछा । उ॰— (क) भाल बाँस खाँड़े वह परहीं । जान पखाल बाज के चढ़हीं ।— जायसी (शब्द॰) । (ख) भलपति बैठ भाल लै और बैठ धनकार । — जायसी (शब्द॰) ।
२. तीर का फल । तीर की नोक । गाँसी । उ॰— खौरि पनिच भृकुटी धनुष बधिक समरु तजि कानि । हनतु तरुन मृग तिलक सर सुरक भाल भरि तानि । — स॰ सप्तक, पृ॰ ६९ ।
भाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भल्लुक] रीछ । भालू । उ॰— तहाँ सिंह बहु श्वान बृक सर्प गीध अरु भाल । — विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाल n. (L. also m.; fr. √ भा?) the forehead, brow, Kāv.; Rājat. &c.
splendour, lustre, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (754,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भालं [भा-लच्] 1 The forehead, brow; यद्धात्रा निजभालपट्टलिखितं स्तोकं महद्वा धनं Bh. 2. 49; (स्मरस्य) वपुः सद्यो भालानलभसितजालास्पदमभूत् Bv. 1. 84. --2 Light. --3 Darkness. --Comp. --अंकः {1} a man born with lucky lines on his forehead. {2} an epithet of Śiva. {3} a saw. {4} a tortoise. --चंद्रः {1} an epithet of Śiva. {2} of Gaṇeśa. --(द्रा) N. of Durgā. --दर्शनः N. of Śiva. --दर्शनं red lead. --दर्शिन् a. ‘looking at or watching the brow’, said of a servant who is attentive to his master's wishes. --दृश् m., --लोचनः an epithet of Śiva. --पट्टः --ट्टं the forehead.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0814-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाल न० भा--लच् । १ ललाटे भ्रुवोरूर्ध्वभागे २ तमसि मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4662,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भालं, क्ली, (भाल दीप्तौ + भावे क्विप् । भां लाति गृह्णातीति । ला + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) भ्रुवोरूर्द्ध्वभागः । कपाल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । ललाटम् २ अलिकम् ३ गोधि ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । “स्वामिन् भङ्गुरयालकं सतिलकं भालं विला- सिन् कुरु प्राणेश ! त्रुटितं पयोधरतटे हारं पुन- र्योजय ॥”) तेजः । इति मेदिनी । ले, ४२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-504-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाल" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भालभाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: भल् + अच्)
अन्य सम्भावना: भाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भाल 📚 ➤ मस्तक, ललाट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भाल 📚भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भाल: भल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें