🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:25:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋक्ष
ṛkṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नक्षत्र/तारे के नाम (1.3.23) नक्षत्र · तारा · तारका · उडु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋक्ष संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [स्त्री॰ ऋक्षी]
१. भाल ।
२. तारा । नक्षत्र । उ॰—जनु ऋक्ष सबै यहि—त्रास भगे । जिय जानि चकोर फँदान ठगे ।—राम चं॰, पृ॰ १८ ।
६. मेष—वष आदि राशि ।
४. भिलावाँ ।
५. शोनाक वृक्ष ।
६. रैवतक पर्वत का एक भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऋक्ष mfn. (etym. doubtful) bald, bare, TS.; MaitrS.
2. ऋक्ष mfn. (√ 2. ऋष्, Uṇ. iii, 66; 67; probably fr. √ ऋश्), hurting, pernicious, RV. viii, 24, 27
ऋक्ष m. a bear (as a ravenous beast), RV. v, 56, 3; VS. xxiv, 36; Mn.; Suśr. &c.
a species of ape, Kathās.
Bignonia Indica, L.
N. of several men, RV. viii, 68, 15; MBh. &c.
of a mountain, VP.; MBh.
(ifc.) the best or most excellent, L.
ऋक्ष m. pl. the seven stars, the Pleiades, the seven Ṛṣis, RV. i, 24, 10; ŚBr. ii; TĀr.
ऋक्ष m. n. a star, constellation, lunar mansion, Mn.; MBh.; R. &c.
ऋक्ष n. the twelfth part of the ecliptic
the particular star under which a person happens to be born, VarBṛS.; Sūryas. &c.
ऋक्ष [cf. Gk. ἄρκτος; Lat. ursus; Lith. loky-s for olkys.]
3. ऋक्ष mfn. cut, pierced, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (224,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋक्षः [ऋष्-स किच्च Uṇ. 3. 66] 1 A bear; Ms. 12. 67. --2 N. of a mountain. --3 N. of a plant (भल्लक). --क्षः, --क्षं 1 A star, constellation, lunar mansion; Ms. 2. 101; 3. 9; 6. 10. --2 A sign of the zodiac. --3 A star under which a man happens to be born. --क्षाः (m. pl.) The seven stars called Pleiades; afterwards the seven Ṛṣis; R. 12. 25. --क्षा The north. --क्षी A female bear. [cf. Gr. arkos; L. ursus]. --Comp. --गंधा the plant Argyreia Argentea (जांगली, महाश्वेता, क्षीरविदारी). --गंधिका the plant Batatas Paniculata. --चक्रं the circle of stars. --नाथः, --ईशः ‘lord of stars,’ the moon. --नेमिः N. of Viṣṇu. --राज्, --जः {1} the moon. {2} Jāmbuvat, the king of bears. --हरीश्वरः the lord of bears and apes; R. 13. 72.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋक्ष पु० स्त्री ऋष--स किच्च । १ भल्लूके तज्जातिस्त्रियां संयोगोपधत्वात् न ङीप् किन्तु टाप् । २ नक्षत्रे । [] ३ मेषादिराशौ च न० ४ भल्लके वृक्षे (भेला) ५ शोना- कवृक्ष (शोना) ६ पर्व्वतभेदे च पु० मेदि० । स च रैवताप- रनामकः “ऋक्षोऽपि रेवताज्जज्ञे तस्य पर्व्वतमूर्द्धनि । ततोरैवत उत्पन्नः पर्वतः सागरान्तिके । नाम्ना रैव- तक नाम मूमौ भूमिधरःस्मृतः” हरिवं० ३२ अ० । स च कुलाचलपर्व्वतः यथोक्तं सि० शि० । “माहेन्द्रशुक्तिमल- यक्षकपारियात्रा सह्यः सविन्ध्य इह सप्त कुलाचला- ख्याः” इति । ७ नृपभेदयोः तत्रैकः “आजमीढपुत्रः । “धुमिन्या स तया देव्या त्वजमीढः समीयिवान् । ऋक्षं संजनयामास धूम्रवण्ण सुदर्शनम् । ऋक्षात् संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणात्तथा” अपरो विदूरथस्य पुत्रः “वि- दूरथस्य दायाद ऋक्ष एव महारथः । ऋक्षस्य च द्विती- यस्य भीमसेनोऽभवन्नृपः” इति हरि० ३२ अ० । भल्लूक- श्चारण्यपशुः जरायुजश्च । “जरायुजानां प्रवराः मानवाः पशवश्च ये । नानारूपधरा राजन्! एषां भेदाश्चतुर्द्दश । अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः । सिंहव्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा । ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ।” भा० आ० तत्र प्रवरा इति विशेषणात् एतद्भिन्नानामारण्यत्वमस्त्येव तेनोष्ट्रस्याप्यार- ण्यत्वं सुश्रुते उक्तम् तच्च उष्ट्रशब्दे उक्तम् । ८ अरिहपुत्रे च “अरिहः खल्वाङ्गेयीमुपयेमे सुदेवां नाम तस्यां पुत्रमजी- जनदृक्षम्” भा० आ० ९५ अ० । ९ उत्तर दिशि स्त्री निरु० यद्यपि नक्षत्रस्य सामान्यतो गगनस्थिततारामात्रवा- चकता तथापि ज्योतिषे यषामुदयास्तज्ञापनं तेषा- मेव ऋक्षशब्देन व्यवहारः तानि च सप्तविंशतिः । अभि- जिच्चेत्यष्टाविंशतिः । “अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा । मृगशीर्षस्तथा चाद्री पुनर्वसुक- पुष्यको । अश्लेषा च मघा पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी । हस्ता चित्रा तथा स्वाती विशाखा चानुराधिका । ज्येष्ठा मूलं तथाषाढे पूर्वोत्तरपदादिके । श्रवणा च धनिष्टा च शतभिषगाद्यभाद्रिका । उत्तरादिभाद्रपदा रेवती भानि च क्रमात्” ज्योति० अभिजित्तु अभिजिच्छब्दे उक्तम् । एतानि द्वादशधाविभक्तराशिचक्रघटकत्वात् प्राधान्याच्च ऋक्षशब्देन व्यपदिश्यन्ते एतेषां स्वरूपप्रमाणाधिष्ठातृदेवताः अश्लेषा- शब्दे ४९७ पृ० श्रीपतिवाक्येनोक्ताः अन्यान्यपि यानि उदयास्तभाञ्जि गगनमण्डले सन्ति तेषामपि गति र्ज्यो- तिषे आनीता तान्यपि ऋक्षपदवाच्यानि । ऋक्षकक्षा- प्रमाणमुक्तं सि० शि० । “अभ्रेष्विभाङ्कगजकुञ्जरगोऽ- [] क्षपक्षाः (२५९८८९८५० योजनानि) कक्षां गृणन्ति ग- णका भगणस्य चैताम्” । नक्षत्रकक्षाया मूमध्यादुच्छ्रितिमा नम् “नागाक्षषड्युगरसाग्निकुवेदसंख्यो (४१३६२६५८ योजनमितः) नक्षत्रमण्डलभवः श्रवणोनिरुक्तः” ज्यो० उक्तम् । “तेषामन्येषाञ्चोदयादिज्ञानाय” सि० शि० । ध्रुवकभागा उक्ता यथा “अष्टौ नखा गजगुणाः खशरास्त्रि- षटकाः सप्तर्तवस्त्रिनव चाङ्गदिशोऽष्टकाष्ठाः । गोऽर्का- स्तथाद्रिमनवः शरबाणचन्द्राः खात्यष्टयस्त्रिधृतयो नव- नन्दचन्द्राः । अर्काश्विनो जिनयमा नव बाहुदस्राः क्वब्ध्यश्विनो जलधितत्त्वमिताश्च भागाः । षष्ट्यश्विनश्च पवनोत्कृतयोऽष्टभानि खाङ्काश्विनो नखगुणा रसदन्त- संख्याः । सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुक्ता दृक्कर्मणाय- नभवेन सहाश्विधिष्ण्यात् । ब्रह्माग्निभध्रुवलवा रदलि- प्तिकोना मैत्रैन्द्रयोर्द्व्यधिपभस्य च सेषुलिप्ताः” शि० “अष्टौ नखा इत्यादयोऽश्वित्यादीनां साभिजितां ध्रुवभागा वेदितव्याः । तत्रापि विशेषमाह । ब्रह्माग्निभध्रुव- लवा इत्यादि । कृत्तिकारोहिणीनक्षत्रयोर्द्वात्रिंशत्कलो- नाः । विशाखानुराधाज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिका ध्रु
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋक्ष, न र बधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं- सकं-सेट् ।) र वैदिकः । न ऋक्ष्णोति । इति दुर्गादासः ॥
ऋक्षं, क्ली, पुं, (ऋष् + स । “स्नुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यः कित्” । ३ । ६६ । इत्युणादिसूत्रेण कित् ।) नक्षत्रम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । २ । १९१ । “पूर्व्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत् सावित्रीमार्कदर्शनात् । पश्चिमान्तु समासीनः सम्यगृक्षविभावनात्” ॥ तच्च अश्विन्यादिभेदेन सप्तविंशतिः ।) राशिः । इति ज्योतिषम् ॥ (राशयश्च मेषवृषादिभेदेन द्वादश । अस्मिन्नर्थे प्रमाणं यथा रघौ । १२ । २५ । “प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः । दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः” ॥ “ऋक्षेषु नक्षत्रेषु राशिषु वा भास्कर इव” । इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
ऋक्षः, पुं, (ऋक्ष् + अच् ।) पर्ब्बतविशेषः ॥ (अयं हि [] कुलाचलानामेकः । यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ ॥ “माहेन्द्रशुक्तिमलयर्क्षकपारिपात्राः सह्यः सविन्ध्य इह सप्त कुलाचलाख्याः” ॥) भल्लूकः । (यथा मनुः । १२ । ६७ । “वृको मृगेभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलन्तु मर्कटः । स्त्रीमृक्षस्तोककोवारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः” ॥) शोणाकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ श्योनाकप्रभेदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्वनामख्यातोऽजमीढपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे पुरुवंशानुकीर्त्तने । ३२ । ८७ । “धूमिन्या स तया देव्या त्वजमीढः समेयिवान् । ऋक्षं स जनयामास धूमवर्णं सुदर्शनम्” ॥ स्वनामख्यातो विदूरथस्य पुत्त्रः । यथा, तत्रैव ३२ । १०४ । “विदूरथस्य दायद ऋक्ष एव महारथः” ॥ तथा स्वनामख्यातोऽरिहस्य पुत्त्रः । यथा, महा- भारते १ । पुरुवंशानुकीर्त्तने । ९५ । २४ । “अरिहः खल्वाङ्गेयीमुपयेमे सुदेवां नाम तस्यां पुत्त्रमजीजनदृक्षम्” ॥ एतेन पुरुवंशे त्रयएव ऋक्षनामानो राजानः सम्भूताः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋक्ष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें