🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:00:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नक्षत्र
nakṣatra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नक्षत्र/तारे के नाम (1.3.23) ऋक्ष · तारा · तारका · उडु
धिष्ण्य (3.3.163) स्थान · घर · अग्नि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नक्षत्र n. (m. only, RV. vi, 67, 6; prob. fr. √ नक्ष् cf. नक्ष् द्याम्, i, 33, 14 &c.) a star or any heavenly body
also applied to the sun
नक्षत्र n. sg. sometimes collectively ‘the stars’ e.g. vii, 86, 1; RV. &c. &c.
an asterism or constellation through which the moon passes, a lunar mansion, AV. &c. &c. (27, later 28, viz. Śraviṣṭhā or Dhaniṣṭhā, Śata-bhiṣaj, Pūrva-bhadrapadā, Uttara-bh˚, Revatī, Aśvinī, Bharaṇī, Kṛttikā, Rohiṇī or Brāhmī, Mṛga-śiras or Āgrahāyaṇī, Ārdrā, Punarvasū or Yāmakau, Puṣya or Sidhya, Āśleṣā, Maghā, Pūrva-phalgunī, Uttara-ph˚, Hasta, Citrā, Svātī, Viśākhā or Rādhā, Anurādhā, Jyeṣṭha, Mūla, Pūrvāṣāḍhā, Uttarāṣ˚, Abhijit, Śravaṇa; according to VarBṛS. Revatī, Uttara-phalgunī, Uttara-bhādrapadā and Uttarāṣāḍhā are called ध्रुवाणि, fixed; in the Vedas the Nakṣatras are considered as abodes of the gods or of pious persons after death, Sāy. on RV. i, 50, 2; later as wives of the moon and daughters of Dakṣa, MBh.; Hariv. &c.; according to Jainas the sun, moon, Grahas, Nakṣatras and Tārās form the Jyotiṣkas)
a pearl, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (524,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नक्षत्रं [न क्षरति; cf. Uṇ. 3. 105 also] 1 A star in general. --2 A constellation, an asterism in the moon's path, lunar mansion; नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि R. 6. 22; (they are twenty-seven). --3 A pearl. --4 A necklace of 27 pearls. --Comp. --ईशः, ईश्वरः, --नाथः, --पः, --पतिः, --राजः the moon; R. 6. 66. --कांतिविस्तारः the white Yāvanāla flower. --चक्रं {1} the sphere of the fixed stars. {2} the lunar asterisms taken collectively. --दर्शः an astronomer or astrologer. --नेमिः {1} the moon. {2} the pole-star. {3} an epithet of Viṣṇu. (--मिः f.) Revatī, the last asterism. --पथः the starry sky. --पाठकः an astrologer. --पुरुषः {1} (in astr.) the figure of a man's body on the limbs of which are shown the various asterisms. --माला {1} a group of stars. {2} a necklace of twentyseven pearls. {3} the table of the asterisms in the moon's path. {4} a kind of neck-ornament of elephants; अनंगवारणशिरोनक्षत्रमालायमानेन मेखलादाम्ना K. 11. --योगः the conjunction of the moon with the lunar mansions. --लोकः the starry region, the firmament. --वर्त्मन् n. the sky. --विद्या astronomy or astrology. --वृष्टिः f. shooting or falling stars. --सूचकः a bad astrologer; [] तिथ्युत्पत्तिं न जानंति ग्रहाणां नैव साधनं । परवाक्येन वर्तंते ते वै नक्षत्रसूचकाः ॥ or अविदित्वैव यः शास्त्रं दैवज्ञत्वं प्रपद्यते । स पंक्तिदूषकः पापो ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः ॥ Bṛ. S. 2. 17, 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0605-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नक्षत्र न० नक्ष--अत्रन् न क्षीयते क्षरते वा--बा० नि० नभ्राडि- त्यादि० निपा० नञः प्रभृतिभावः । अश्विन्यादिषु सप्तविंश- तितारासु नक्षत्राभिमानिदेवताश्च अश्विन्यादयः दक्षसुताः चन्द्रकलत्राणि च तत्कथा कालिकापु० २० अ० कालिकापु० शब्दे २०१४ पृ० दृश्यम् । ताश्च “अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा । मृगशीर्षा तथैवाद्रां तथा चैव पुनर्वसुः । पुष्याऽश्लेषामधा पूर्वफल्गुन्यु- त्तरफल्गुनी । हस्ताचित्रास्वातयश्च विशाखा अनुरा- धिका । ज्येष्ठा मूला तथा पूर्वोत्तराघाढे ततःपरम् । श्रवणा च धनिष्ठा च तथा शतभिषाह्वया । पूर्वोत्तरे भाद्रपदे रेवती च ससंज्ञकाः” ज्यो० उक्तानि अधिक- मृक्षशब्दे पृ० दृश्यम् । २ मुक्तामयहारभेदे स च नक्ष- त्रसंख्यया सप्तविंशत्यारचितः । “नक्षत्रमालामरणमिव मदनद्विपस्य” कादम्ब० । नक्षत्रं च २१६०० कलात्मकस्य राशिचक्रस्य अष्टशतकलात्मकम् “भभोगोऽष्टशती लिप्ता” सू० सि० उक्तेः युक्तञ्चैतत् २१६०० कलात्मकस्य तस्य २७ विंशत्या भागे ८०० शतान्येन कला लभ्यन्वे । तेषां योगतारास्वरूपादिकमश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० उक्तम् विक्षेपादयश्च खगोलशब्दे २४२४ । २५ पृ० उक्ताः । तेषां प्रयोगे लिङ्गमेदश्च यथा “हस्तास्वातिश्रवणा [] अक्लीवे मृगशिरा न पुंसि स्यात् । पुंसि पुनर्वसुपुष्यौ मूलन्त्वस्त्रियां शेषाः स्त्रियां बोध्याः” इदं प्रायिकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3929-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नक्षत्रं, क्ली, (नक्षति शोभां गच्छति स्थानात् स्थानान्तरं गच्छति वा । नक्ष गतौ + “अमि- [] नक्षियजिवधिपतिभ्योऽत्रन् ।” उणां । ३ । १०५ । इति अत्रन् ।) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः । तारा । तत्पर्य्यायः । ऋक्षम्२ भम्३ तारा४ तारका५ उडु ६ । इत्यमरः । १ । ३ । २१ । तारकम् ७ । इति शाश्वतः ॥ तारः ८ । इति व्याडिः ॥ दाक्षायण्यः । तास्तु अश्विनी १ भरणी २ कृत्तिका ३ रोहिणी ४ मृगशिरः ५ आर्द्रा ६ पुनर्व्वसुः ७ पुष्यः ८ अश्लेषा ९ मघा १० पूर्व्वफल्- गुनी ११ उत्तरफल्गुनी १२ हस्ता १३ चित्रा १४ स्वातिः १५ विशाखा १६ अनुराधा १७ ज्येष्ठा १८ मूला १९ पूर्व्वाषाढा २० उत्तराषाढा २१ श्रवणा २२ धनिष्ठा २३ शतभिषा २४ पूर्व्व- भाद्रपदा २५ उत्तरभाद्रपदा २६ रेवती २७ इत्यमरः ज्योतिषश्च ॥ एता अभिजिता सह अष्टाविंशतिनक्षत्राणि भवन्ति ॥ * ॥ आसां क्रमेणाधिदेवता यथा । अश्वि-१ यम-२ दहन-३ कमलज-४ शशि-५ शूलभृत्-६ अदिति-७ जीव-८ फणि-९ पितरः-१० । योन्य-११ र्य्य्यम-१२ दिनकृत्-१३ त्वष्टृ-१४ पवन-१५ शक्राग्नि-१६ मित्राश्च १७ ॥ शक्रो १८ निरृति १९ स्तोयम् २० विश्वविरिञ्ची २१ हरि-२२ र्व्वसु-२३ र्व्वरुणः-२४ । अजपदो २५ ऽहिब्रध्नः २६ पूषा २७ चेतीश्वरा भानाम् ॥ * ॥ आसां गणा यथा । “उग्रः पूर्व्वमघान्तकाः ११ । २० । २५ । १० । २ । ध्रुवगणस्त्रीण्युत्तराणि स्वभू-१२ । २१ । २६ । ४ । र्व्वातादित्यहरित्रयं चरगणः १५ । ७ । १२ । २३ । २४ । पुष्याश्विहस्ता ८ । १ । १३ । लघुः । चित्रामित्रमृगान्त्यभम् १४ । १७ । ५ । २७ । मृदुगणस्तीक्ष्णोऽहिरुद्रेन्द्रयुक् ९ । ६ । १८ । १९ । मिश्रोऽग्निः सविशाखभः । ३ । १६ । शुभफलाः सर्व्वे स्वकृत्ये गणाः ॥” * ॥ अधोमुखनक्षत्राणि यथा । “अश्लेष-९ वह्नि-३ यम-२ पित्र्य-१० विशाख-१६ युक्तम् पूर्व्वात्रयम् ११ । २० । २५ शतभिषा २४ च नवाप्युडूनि । एतान्यधोमुखगणानि शिवानि नित्यं विद्यार्घ्यभूमिखननेषु च भूषितानि ॥” * ॥ स्वनक्षत्रावधिनक्षत्राणां जन्मसम्पदादिकथनं यथा, -- “जन्म सम्पद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको वधः । मित्रं परममित्रञ्च जन्मभाच्च पुनः पुनः ॥ सर्व्वमङ्गलकार्य्याणि त्रिषु जन्मसु कारयेत् । विवादश्राद्धभैषज्ययात्राक्षौराणि वर्ज्जयेत् ॥ यात्रायां पथि बन्धनं कृषि विधौ सर्व्वार्थनाशो भवेत् भैषज्ये मरणं तथा सुनियतं दाहो गृहारम्भणे । क्षौरे रोगसमागमो बहुविधः श्राद्धेऽर्थनाश- स्तथा वादे बुद्धिविनाशनन्त्वरिभयं प्राप्नोत्यसौ जन्मभे ॥ नक्षत्रोत्पन्नरोगेषु भोगादि यथा, -- [] “जन्माधाने निधनभे प्रत्यरौ च विपत्करे । यदि व्याधिः समुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा ॥ कृत्तिकासु यदा व्याधिर्नृणाञ्च प्रतिपद्यते । नवरात्रं भवेत् पीडा त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥ मृगशीर्षे पञ्चरात्रमार्द्रायां मुच्यतेऽसुभिः ॥ पुनर्व्वसौ तथा पुष्ये सप्तरात्रं विधीयते । नवरात्रं तथाश्लेषे मासमेकं मघासु च ॥ द्बौ मासौ पूर्व्वफल्गुन्यामुत्तरासु त्रिपञ्चकम् । हस्तेषु सप्तमे मोक्षश्चित्रायामर्द्धमासकम् ॥ मासद्बयं तथा स्वात्यां विशाखे दिनविंशतिम् । मैत्रे चैव दशाहानि ज्येष्ठायामर्द्धमासकम् ॥ मूले न जायते मोक्षः पूर्व्वाषाढे त्रिपञ्चकम् । उत्तरा दिनविंशत्या श्रवणे द्वौ च मासकौ ॥ धनिष्ठायामर्द्धमासं वारुण्याञ्च दशाहकम् । न च भाद्रपदे मोक्ष उत्तरासु त्रिपञ्चकम् ॥ रेवत्यां दिनविंशत्या चाहोरात्रं तथाश्विनी । प्राणैर्व्विमुच्यते नित्यं भरण्यां नात्र संशयः ॥ कौशिकेन सदादिष्टा नक्षत्रव्याधिसम्भवाः । नक्षत्रे प्रतिकर्त्तव्यं नक्षत्रपथजानता ॥” नक्षत्रचतुर्भागबोधकानि चत्वारि नामाद्यक्ष- राणि यथा । अ इ उ ए ३ । ओ व वि वु ४ । वे वो क कि ५ । कु घ ङ छ ६ । के को ह हि ७ । हु हे हो ड ८ । डि डु डे डो ९ । म मि मु मे १० । मो ट टि टु ११ । टे टो प पि १२ । पु ष ण ठ १३ । प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
नक्षत्रकल्पनक्षत्रकांतिविस्तारनक्षत्रकूर्मनक्षत्रकूर्मचारनक्षत्रकूर्मविभागनक्षत्रकोशनक्षत्रगणनक्षत्रग्रहयुत्यधिकारनक्षत्रग्रहोत्पातनक्षत्रग्रामयाजकनक्षत्रचक्रनक्षत्रचिंतामणिनक्षत्रचूडामणिनक्षत्रजानक्षत्रजातनक्षत्रजातकनक्षत्रजातकादिभावफलनक्षत्रताराराजादित्यनक्षत्रदर्शनक्षत्रदाननक्षत्रदानविधिनक्षत्रदेवतनक्षत्रदेवताकथननक्षत्रदोहदशान्तिकनक्षत्रद्वंद्वनक्षत्रनाथनक्षत्रनामनक्षत्रनामन्नक्षत्रनिघण्टुनक्षत्रनिर्णयनक्षत्रनिर्देशनक्षत्रनेमिनक्षत्रन्यासनक्षत्रपनक्षत्रपटलोपायदाननक्षत्रपतिनक्षत्रपतिनन्दननक्षत्रपथनक्षत्रपथवर्चस्नक्षत्रपदयोग
🔁 जिनके अर्थ में "नक्षत्र" आता है (26)
तारक नक्षत्र । तारातारा नक्षत्र । सितारा । यौ॰—तारामंडल । मुहा॰—तारे खिलना = तारों का चमकते हु…तारका नक्षत्र । तारागगनेचर ग्रह । नक्षत्रभासंती तारा । नक्षत्ररात्रिज नक्षत्र, तारे आदिविश्वदैव उत्तराषाढ़ा, नक्षत्र, जिसके देवता विश्वदेव माने जाते हैंखभ्रम ग्रह । नक्षत्रसितारा तारा । नक्षत्रसैयारा वह ग्रह जो सूर्य की परिक्रमा करे । नक्षत्र । तारकसोमदैवत मृगशिरा । नक्षत्रगगनाधिवासी ग्रह । नक्षत्रअहि साँपऋक्ष भालनीलिका नीलबरीखचर सुर्यपंचांग † ^१ संज्ञा पुं॰धिष्ट्य स्थान । जगहज्योतिस् द्युति । ज्युति । प्रकाशगगनचर पक्षीज्योति प्रकाश । उजाला । द्युतिज्योतिषी ज्योतिष शास्त्र का जानने— वाला मनुष्य । ज्योतिर्विद् । दैवज्ञ । गणकतराई पहाड़ के नीचे की भूमि । पहाड़ के नीचे का वह मैदान जहाँ सीड़ या तरी रहत…सैयार घूमनेवाला । भ्रमण करनेवालाद्युषद देवताभ हिंदी वर्णंमाला का चोबीसवां ओर पवर्ण का चोथा वर्ण । इसका उच्चारण स्थान…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬