🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:28:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रकाश
prakāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धूप/प्रकाश के नाम (1.3.38) द्योत · आतप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकाश । दीप्ति (को॰) ।
५. उबटन, अंगराग आदि शरीर पर मलने से गिरनेवाली मैल (को॰) ।
६. रंग आदि लगाने में प्रयुक्त वस्त्र (को॰) ।
प्रकाश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसके भीतर पड़कर चीजें दिखाई पड़ती हैं । वह जिसके द्वारा वस्तुओं का रूप नेत्रों को गोचर होता है । दीप्ति । आभा । आलोक । ज्योति । चमक । तेज । विशेष—वैज्ञानिकों के अनुसार जिस प्रकार ताप (ऊष्मा) शक्ति का एक रूप है उसी प्रकार प्रकाश भी । प्रकाश कोई द्रव्य नहीं है जिसमें गुणत्व हो । प्रकाश पड़ने पर भी किसी वस्तु की उतनी ही तोल रहेगी जितनी अँधेरे में थी । प्रकाश के संबंध में इधर वैज्ञानिकों का यह सिद्धांत ( विद्युच्चुंबकीय सिदधांत) है कि प्रकाश एक प्रकार की तरंगवत् गति है जो किसी ज्योतिष्मान् पदार्थ के द्वारा ईथर या आकाशद्रव्य में उत्पन्न होती है और चारों ओर बढ़ती है । जल में यदि पत्थर फेंका जाय तो जहाँ पत्थर गिरता है वहाँ जल में क्षोभ उत्पन्न होता है, जिससे तरंगें उठकर चारों ओर बढ़ने लगती है । ठीक इसी प्रकार ज्योतिष्मान् पदार्थ द्वारा ईश्वर या आकाशद्रव्य में जो क्षोभ उत्पन्न होता है वह प्रकाश की तरंगों के रूप में चलता है । यह आकाशद्रव्य विभु वा सर्वव्यापक पदार्थ है, जो जिस प्रकार ग्रहों और नक्षत्रों के बीच अंतरिक्ष में सर्वत्र भरा है उसी प्रकार ठोस से ठोस वस्तुओं के परमाणुओं और अणुओं के बीच में भी । अतः प्रकाश का वाहक यथार्थ में यही आकाशद्रव्य समझा जाता है । प्रकाशतरंगों की गति कल्पनातीत अधिक है । वे एक सेकड में १८६२७२ मील या ९३१३६ कोस के हिसाब से चलती हैं । प्रकाश की जो करनें निकलती हैं, यद्यापि वे सब की सब एक ही गति से गमन करती हैं तथापि तरंगों की लंबाई के कारण उनमें भेद होता है । तरंगें भिन्न भिन्न लंबाई की होती हैं । इससे किसी एक प्रकार की तरंगों से बनी हुई किरनें दूसरे प्रकार की तरंगों से बनी हुई किरनों से भिन्न होती हैं । यही भेद रंगों के भेद का कारण है । (दे॰ रंग) । जैसे जिस तरंग की लंबाई .॰॰००१६ इंच होती है वह बैंगनी रंग देती है, जिसकी लंबाई .॰॰००२४ इंच होती है वह लाल रंग देती है । इसी प्रकार अनंत भेद हैं, जिनमें से कुछ ही पुराने तत्वविदों ने प्रकाश को कणिकामय वस्तु के रूप में माना था, पर पीछे वह विद्युच्चुंबकीय तरंगों के रूप का माना गया; परंतु प्रकाश संबंधी कुछ घटनाएँ ऐसी हैं जिनका समाधान विद्युच्चुबंकीय तरंग सिदधांत से नहीं हो सकता है । अतः एक दूसरे सिदधांत 'क्वाटम सिदधांत' का सहारा लेना पड़ा है । इस सिदधांत में एक नवीन प्रकार की कणिका का प्रतिपादन हुआ है । इसे 'फोटाँन' नाम दिया गया है । यह कणिका द्रव्य नहीं है । यह पुंजित ऊर्जा है । प्रत्येक फोटाँन में ऊर्जा का परिमाण प्रकाशतंरंग की आवृत्ति का अनुपाती होता है । इस फोटाँन सिदधांत से उन सभी घटनाओं का पूरा पूरा समाधान हो जाता है जिनका विद्युच्चुबंकीय तरंग सिद्घांत से न हो सका था । दूसरे शब्दों में न्यूटन द्वारा प्रतिपादित कणिका सिदधांत का यह नवीन कणिकामय रूप है ।
२. विकास । स्फुटन । विस्तार । अभिब्यक्ति ।
३. प्रकटन । प्रकट होना । गोचर होना । देखने में आना ।
४. प्रसिद्धि । ख्याति ।
५. स्पष्ट होना । खुलना । साफ समझ में आना ।
६. घोड़े की पीठ पर की चमक ।
७. हास । हँसी ठट्ठा ।
८. किसी ग्रंथ या पुस्तक का विभाग ।
९. धूप । घाम ।
१०. कास्य धातु (को॰) ।
प्रकाश २ वि॰
१. प्रकाशित । जगमगाता हुआ । दीप्त ।
२. विकसित । स्फुटित ।
३. प्रकट । प्रत्यक्ष । गोचर ।
४. अति प्रसिद्ध । ख्यात । सर्वत्र जाना सुना हुआ ।
५. स्पष्ट । समझ में आया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚काश mfn. visible, shining, bright, ŚāṅkhBr.; MBh. &c.
clear, manifest, open, public, Mn.; MBh. &c. (नामधेयम् प्रकाशं कृत्वा, ‘pronouncing a name out loud’, ŚāṅkhGṛ.)
expanded, W.
universally noted, famous, celebrated for (instr. or comp.), MBh.; Kālid.
renowned throughout (comp.), Ragh.
(ifc.) having the appearance of, looking like, resembling, MBh.; R. &c.
प्र-˚काश ibc. openly, publicly, before the eyes of all, Mn.; MBh. &c. (˚शं नाभ्युदैक्षत, ‘he did not look up openly’, R.)
प्र-˚काश m. clearness, brightness, splendour, lustre, light, RV. &c. &c.
(fig.) light, elucidation, explanation (esp. at the end of titles of explanatory works, e.g. काव्य-, तर्क- &c.)
appearance, display, manifestation, expansion, diffusion, MBh.; Kāv.; Sāh.
publicity, fame, renown, glory, Hariv.
sunshine, open spot or air, MBh.; Śak.; MārkP. (˚शे ind. openly, publicly, before the world, ifc. in the presence of MBh.; Prab.)
the gloss on the upper part of a (horse's) body, VS. (Mahīdh.)
w.r. for प्राक्˚, TBr.
a chapter, section, Cat.
N. of sev. works, ib.
laughter, L.
N. of a Brāhman (son of Tamas), MBh.
of Manu Raivata, Hariv.
(pl.) the messengers of Viṣṇu, L.
प्र-˚काश n. bell-metal, brass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकाश a. 1 Bright, shining, brilliant; प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः R. 1. 68; 5. 2. --2 Clear, visible, manifest; Śi. 12. 56; Bg. 7. 25. --3 Vivid, perspicuous; Ki. 14. 4. --4 Famous, renowned, celebrated, noted; R. 3. 48. --5 Open, public. --6 Cleared of trees, open; R. 4. 31. --7 Blown, expanded. --8 (At the end of comp.) Looking like, like, resembling. --शः 1 Light, lustre, splendour, brightness. --2 (Fig.) Light, elucidation, explanation (mostly at the end of titles of works); काव्यप्रकाश, भावप्रकाश; तर्कप्रकाश &c. --3 Sunshine. --4 Display, manifestation; Śi. 9. 5. --5 Fame, renown, celebrity; glory. --6 Expansion, diffusion. --7 Open spot or air; प्रकाशं निर्गतोऽ वलोकय मि Ś. 4. --8 A golden mirror. --9 A chapter or section (of a book). --10 The gloss on the upper part of a horse's body. --शं Bell-metal brass. --शं ind. 1 Openly, publicly; प्रतिभूर्दापितो यत्तु प्रकाशं धनिनो धनं [] Y. 2. 56; Ms. 8. 193; 9. 228. --2 Aloud, audibly (used as a stagedirection in dramas; opp. आत्मगतं). --शे ind. 1 Openly, publicly. --2 Visibly. --3 In the presence of. --Comp. --आत्मक a. shining, brilliant. --आत्मन् a. bright, shining. (--m.) an epithet of (1) Viṣṇu. (2) of Śiva. (3) the sun. --इतर a. invisible. --कर्तृ, --कर्मन् N. of the sun. --क्रयः an open purchase. --नारी a public woman, prostitute, harlot; अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् Mk. 3. 7. --वंचकः an open cheat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0724-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकाश पु० प्र + काश--घञ् । १ आतपे २ विकाशे च । कर्त्तसि अच् । ३ विकाशयुक्ते त्रि० अमरः । प्रकाशश्च सत्वज्ञानतेजः साधारणः यथोक्तम् “जडपकाशायोगात् प्रकाशः” सां० सू० “वैशेषिका आहुः । प्रागप्रकाशरूपस्य जडस्यात्मनो मनःसंयोगाज्ज्ञानाख्यप्रकाशो जायत इति तन्न । लोके जडस्याप्रकाशस्य लोष्टादेः प्रकाशोत्पत्त्यदर्शनेन तद- योगात् । अतः सूर्य्यादिवत् प्रकाशस्वरूप एव पुरुषः इत्यर्थः । तथा च स्मृतिः “यथा प्रकाशतमसोः समन्धो नोपपद्यते । तद्वदैक्यं न शंसध्वं प्रपञ्चपरमात्मनोः” । इति । “यथा दीपः प्रकाशात्माह्रस्वो वा यदि वा महान् । ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु” इति च । प्रकाशत्वं च तेजःसत्त्वचैतन्येष्वनुगतमखण्डोप्राधिरनु- गतव्यवहादिति । ननु प्रकाशस्वपरूत्वेऽपि तेजोबद्धर्म- धर्मिभावोऽस्ति न वा तत्राह सां० प्र० भा० “निर्गुणत्वान्ना चिद्धर्मा” सू० “पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वे सिद्धे तत्सम्बन्ध- मात्रेणान्यव्यवहारोपपत्तौ प्रकाशात्मकधर्मकल्पनागौरव- मित्यपि बोध्यम् । तेजसश्च प्रकाशाख्यरूपविशेषाग्रहेऽपि स्तर्शपुरस्कारेण ग्रहात् प्रकाशतेजसोर्भेदः मिद्ध्यति । आत्मनस्तु ज्ञानाख्यपकाशाग्रहकाले ग्रहणं नास्तीत्यतो लाववाद्धर्मधर्मिभावशूत्यं प्रकाशरूपमेवात्मद्रव्यं क- ल्प्यते । तस्य च न गुणत्वन् संयोगादिमत्त्वात् अना- श्रितत्वाच्चेति । तथा च स्मर्य्यते “ज्ञानं नैवात्मानो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन । ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्या [] पूर्णः सदा शिवः” सां० प्र० भा० । वैवस्वतमनोः २ पुत्रभेदे हरिवं० ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4427-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकाशं, क्ली, (प्रकाशते इति । प्र + काश + अच् ।) कांस्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (दीप्तिः । यथा, महाभारते । ३ । १७१ । २७ । “पुनः प्रकाशमभवत् तमसा ग्रस्यते पुनः । भवत्यदर्शनो लोकः पुनरप्सु निमज्जति ॥”)
प्रकाशः, पुं, (प्रकाशते इति । प्र + काश + अच् ।) रौद्रः । तत्पर्य्यायः । द्योतः २ आतपः ३ । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥ राजनिर्घण्टोक्त- पर्य्यायाः प्रभाशब्दे द्रष्टव्याः ॥ (यथा, पञ्च- दश्याम् । २ । ३८ । “निर्ज्जगद्बोमदृष्टञ्चेत् प्रकाशतमसी विना । क्व दृष्टं किञ्च ते पक्षे न प्रत्यक्षं वियत् स्वलु ॥”) प्रदीप्तः । तत्पर्य्यायः । स्फुटम् २ स्पष्टम् ३ प्रकटम् ४ उल्वणम् ५ व्यक्तम् ६ । इति हेम- [] चन्द्रः ॥ प्रव्यक्तम् ७ उद्रिक्तम् ८ । इति जटा- घरः ॥ प्रहासः । इति मेदिनी । शे, २४ ॥ अतिप्रसिद्धः । इति शब्दरत्नावल्यमरौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-241-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रकाश" आता है (60)
भा दीप्ति । चमक । प्रकाशछटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकनिभ प्रकाश । प्रभा । चमक दमकभास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकआलोक प्रकाश । चाँदनी । उजाला । रोशनीकाशि तेज । प्रकाशघंटु ताप । प्रकाश । ज्योतिरुचा दीप्ति । प्रकाशदृशान प्रकाश । आभाद्योत प्रकाशप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकउल्लास प्रकाश । चमक । झलकदीप्ति प्रकाश । उजाला । रोशनीनिरूपण प्रकाशव्यवाय तेज । प्रकाशआविर्भाव प्रकाश । प्राकटयभान प्रकाश । रोशनीअवभास ज्ञान । प्रकाशस्थूम दीप्ति । प्रकाशआविष्कार प्राकटय । प्रकाशउज्ज्वलन प्रकाश । दीप्तिज्योतिस् द्युति । ज्युति । प्रकाशआद्योत प्रकाश । ज्योति । चमकज्योति प्रकाश । उजाला । द्युतिप्रभान ज्योति । दीप्ति । प्रकाशअभिव्यंजन प्राकट्य । अभिव्यक्ति । प्रकाश । विकासप्रदीप्ति रोशनी । प्रकाशचमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकलेश्य प्रकाशशुचिस् प्रकाश । ज्योति । दीप्तिद्विभात प्रकाश । चमक । द्वाभाशून्यहर प्रकाश । उजालाझलक चमक । दमक । प्रकाश । प्रभा । द्युति । आभानूर प्रकाश । आभा । जैसे,—खुदा का नूर । मुहा॰—नूर का तड़का = बहुत सबेरा । प…ओज विषम । अयुग्ममा लक्ष्मीभाम क्रोधज्वल ज्वाला । अग्निमयूख किरण । रश्मिअक्तु अंधकारवीकाश एकांत स्थानद्योतन दर्शनप्रचार किसी वस्तु का निरंतर व्यवहार या उपयोग । चलन । रवाज । जैसे,—(क) आजकल अँ…प्रदीप दीपक । दीआ । चिरागसंस्था ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थितिझल्लिका देह पोंछने का कपड़ा । अँगोछाझिंगिनी एक प्रकार का जंगली बृक्ष जो बहुत ऊँचा होता है । इसके पत्ते महुए के समा…व्युष्टि फल । नतीजा । परिणामभ्राष्ट्र आकाशभात पानी में उबाला हुआ चावल । पकाया हुआ चावलनिकाश जहाँ तक दृष्टि जाती हो वह स्थान । दृष्टिक्षेत्र । क्षितिजसंख्यान संख्या । गिनतीप्रतिभास आकृति । आकारदुत एक शब्द जो तिरस्कारपूर्वक हटाने के समय बोला जाता है । दूर होअग्रकर हाथ का अगला भागशुष्मा अग्निपारायणी सरस्वती का एक नामउज्ज्वला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसमें दो नगण, एक भगण और एक रगण होते हैंझमक चमक का अनुकरणपहा ‡ संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें