🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:05:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रभा
prabhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमक ।
२. किरण । रश्मि ।
३. सूर्य का बिंब ।
४. सूर्य की एक पत्नी ।
५. एक अप्सरा का नाम ।
६. एक द्वादशाक्षर वृत्ति जिसे मंदाकिनी भी कहते हैं ।
७. दुर्गा (को॰) ।
८. कुबेर की पुरी । अलका (को॰) ।
९. एक गोपी का नाम (को॰) ।
१०. स्वर्भानु की कन्या का नाम जो महुष की माता थी (को॰) । यौ॰—प्रभाकर । प्रभाकरी । प्रभाकीट । प्रभापल्लवित = प्रभा से व्याप्त । जिसपर प्रभा फैली हो । प्रभाप्रभु । प्रभाप्ररोह = प्रकाशरश्मि । प्रभाविद् = अत्यंत दीप्त । प्रभामंडल । प्रभालेपी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-√ 1. भा P. -भाति, to shine forth, begin to become light, shine, gleam, RV. &c. &c.; to appear, seem, look like (nom. with or without इव), MBh.; Kāv. &c.; to illuminate, enlighten, TUp.
प्रभा f. light, splendour, radiance, beautiful appearance (ifc. often mfn. with f(आ). ), Mn.; MBh. &c.
the shadow of the gnomon on a sun-dial, Sūryas.
light variously personified (as wife of the sun, or as wife of Kalpa and mother of Prātar, Madhyaṃ-dina and Sāya i.e. morning, midday and evening, or as a form of Durgā in the disc of the sun), Hariv.; Pur.
N. of a Śakti, Hcat.
of an Apsaras, MBh.
of a daughter of Svar-bhānu and mother of Nahuṣa, Hariv.
of the city of Kubera, L.
of a kind of metre, Col.
N. of sev. works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभा {c2c} P. 1 To appear, seem. --2 To shine forth, gleam. --3 To begin to become light, begin to dawn; ननु प्रभाता रजनी Ś. 4; प्रभातकल्पा शशिनेव शर्वरी R. 3. 2. --4 To illuminate, enlighten.
प्रभा 1 Light, splendour, lustre, effulgence, radiance; प्रभास्मि शशिसूर्थयोः Bg. 7. 8; प्रभा पतंगस्य R. 2. 15, 31; 6. 18; Rs. 1. 20; Me. 47. --2 A ray of light. --3 The shadow of the sun on a sun-dial. --4 An epithet of Durgā. --5 N. of the city of Kubera. --6 N. of an Apsaras. --Comp. --करः {1} the sun; R. 10. 74. {2} the moon. {3} fire. {4} the ocean. {5} an epithet of Śiva. {6} N. of a learned writer, the founder of a school of Mīmāṃsā philosophy called after him. --कीटः a fire-fly. --तरल a. tremulously radiant, न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् Ś. 1. 26. --पल्लवित a. overspread or glowing with lustre; V. 5. 3. --प्ररोहः a ray or flash of light. --मंडलं a circle or halo of light; स्फुरत्प्रभांमडलया च काशे Ku. 1. 24; 6. 4; R. 3. 60; 14. 14. --लेपिन् a. covered with lustre, emitting lustre; V. 4. 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभा स्त्री प्र + भा--भावे अङ् । १ दीप्तौ राजनि० । प्र + भा--क । २ प्रदीप्तियुते त्रि० ३ कुवेरपूर्य्यां स्त्री हेमच० । ४ दुर्गायां स्त्री “प्रभा प्रभानशीलत्वात् ज्योत्स्ना चन्द्रार्कमालिनी” देवीपु० तन्नामनिरुक्तौ । ५ सूर्य्यपत्नीभेदे “विवस्वान् कश्यपात् पूर्वमदित्यामभवत् पुरा । तस्य पत्नीत्रय तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा । रेवतस्य सुता राज्ञी रेवन्तं सुषुवे सुतम् । प्रभा प्रभावं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्” मत्स्यपु० ११ अ० । ६ स्वर्भानोः कन्याभेदे नहुषमातरि हरिवं० ३ अ० । ७ अप्सरोभेदे भा० अनु० १४२५ श्लो० ८ गोपीभेदे “दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने । प्रभा देहं परित्यज्य जगाम सूर्य्यमण्डलम्” ब्रह्मबै० प्र० ख० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4474,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभा, स्त्री, (प्रकर्षेण भातीति । प्र + भा + “आत- श्चोपसर्गे ।” ३ । ३ । १०६ । इति अङ् ।) कुवेरपुरी । इति हेमचन्द्रः । २ । १०४ ॥ (प्र + भा + भावे अङ् ।) दीप्तिः । तत्पर्य्यायः । रोचिः २ द्युतिः ३ शोचिः ४ त्विषा ५ ओजः ६ भाः ७ रुचिः ८ विभा ९ आलोकः १० प्रकाशः ११ तेजः १२ रुक् १३ । इति राज- निर्घण्टः ॥ * ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३९ । १८ । “व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता । उद्यतोऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥” तथा च महाभारते । ४ । १३ । १७ । “रतीव रूपिणी किन्त्वमनङ्गाङ्गविहारिणी । अतीव भ्राजसे सुभ्रु ! प्रभेवेन्दोरनुत्तमा ॥”) गोपीविशेषः । यथा, -- “दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने । सद्योमत्शब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ॥ प्रभा देहं परित्यज्य जगाम सूर्य्यमण्डलम् । ततस्तस्याः शरीरञ्च तीव्रं तेजो बभूव ह ॥ संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णाश्रु रुदता पुरा । विमृज्य चक्षुषोर्लोहं लज्जया मद्भयेन च ॥ हुताशनाय किञ्चिच्च नृपेभ्यश्चापि किञ्चन । किञ्चित् पुरुषसिंहेभ्यो देवेभ्यश्चापि किञ्चन ॥ किञ्चिद्दस्युजनेभ्यश्च नागेभ्यश्चापि किञ्चन । ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किञ्चन ॥ स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किञ्चन । तच्च दत्त्वा तु सर्व्वेभ्यः पूर्व्वं रोदितुमुद्यतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ११ । ५७ -- ६२ ॥ दुर्गा । यथा, -- “यमस्य भगिनी जाता यमुना तेन सा मता । प्रभा प्रसादशीलत्वात् ज्योत्स्ना चन्द्रार्क- मालिनी ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ (इयं हि सूर्य्यविम्बे एतनाम्ना कीर्त्त्यते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ८२ । “देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती । सूर्य्यविम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता ॥”) सूर्य्यपत्नी । यथा, -- सूत उवाच । “विवस्वान् कश्यपात् पूर्व्वमदित्यामभवत् पुरा । तस्य पत्नीत्रयन्तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा ॥ रेवतस्य सुता राज्ञी रेवन्तं सुषुवे सुतम् । प्रभा प्रभावं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम् ॥” इति मात्स्ये । ११ । २ -- ३ ॥ (द्वादशाक्षरवृत्तिविशेषः । तल्लक्षणं यथा, वृत्त- रत्नाकरटीकायाम् । “वसुयुगविरतिर्ननौ रौ प्रभा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभा" आता है (26)
छटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकनिभ प्रकाश । प्रभा । चमक दमकभास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकअंशु किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ…विभा प्रभा । कांति । चमकत्विषा प्रभा । दीप्ति । तेजरोचिस् दीप्ति । प्रभा । चमकरोचि प्रभा । दीप्तिविभासा चमक । दीप्ति । प्रभाभ्राजथु दीप्ति । प्रभा । चमक । सौंदर्यझलक चमक । दमक । प्रकाश । प्रभा । द्युति । आभाद्युतिमा प्रभा । प्रकाश । तेजआभा चमक । दमक । कांतिछवि शोभा । सौंदर्यत्विषि किरणदीप्ति प्रकाश । उजाला । रोशनीप्रख्या विख्याति । प्रसिद्धिऋक् ऋचा । वेदमंत्रप्रतिभान बुद्धि । समझश्रिय मंगल । कल्याणउस्रिया गायविद्योत विद्युत् । बिजलीलोइ पु ^१ संज्ञा पुं॰ लोगदीपत पु संज्ञा स्त्री॰प्रह पु संज्ञा स्त्री॰रख्श घोड़ा । आश्व
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें