🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:15:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रुचि
ruci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रजापति जो रौज्य मनु के पिता थे ।
रुचि २ संज्ञा स्त्री॰
१. प्रवृत्ति । तबीयत । जैसे— जिस काम में आपकी रुचि हो, वही कीजिए ।
२. अनुराग । प्रेम । चाह ।
३. किरण ।
४. छवि । शोभ । सुंदरता । उ॰— त्यों पद्माकर आनन में रुचि कानन भौंहैं कमान लगी है । —पद्माकर (शब्द॰) ।
५. खाने की इच्छा । भूख ।
६. स्वाद । जायका । उ॰— तब तब कहि सबरी के फलन की रुचि माधुरी न पाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. गोरोचन ।
८. कामशास्त्र के अनुसार एक प्रकार का आलिंगन जिसमें नायिका नायक के सामने उसके घुटने पर बैठकर उसे गले से लगाते है ।
९. एक अप्सरा का नाम । उ॰— देखी न जाति बिसेखी बधू किधौ हेम बरेखी रमा रुचि रंभौ ।—मन्नालाल (शब्द॰) ।
रुचि ३ वि॰ शोभा के अनुकूल । फबता हुआ । योग्य । मुनासिव । उ॰—झीपी सादी कंचुकी कुच रुचि दीसी आज । जनु बिधि सीसी सेत मैं केसरि षीसी राज । स॰ सप्तक, पृ॰ २३५ ।
रुचि २ संज्ञा पुं॰ केशव के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचि f. (रुचि, MaitrS.) light, lustre, splendour, beauty, AV. &c. &c.
colour, Kāv.
liking, taste, relish, pleasure, appetite, zest, AV. &c. &c. (ifc. taking pleasure in, desirous of, longing for; with loc., प्रति inf. or comp.; रुचिं-√ दा or रुचये-√ भू, to please; रुचिम् आ-√ वह्, with dat., to excite a desire for; रुच्या or स्व-रुच्या, at pleasure, at will)
a kind of coitus, L.
a kind of pigment (= रोचना), L.
N. of an Apsaras, MBh.
of the wife of Devaśarman, ib.
रुचि m. N. of a Prajā-pati (the husband of Ākūti and father of Yajña or Su-yajña and of Manu Raucya), Pur.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
of a king, VP.
रुचि mfn. pleasant, agreeable (= रुचिर), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचिः(ची) f. [रुच्-कि वा ङीप्] 1 Light, lustre, splendour, brightness; [] रुचिमिंदुदले करोत्यजः परिपूर्णंदुरुचिर्महीपतिः Śi. 16. 71; R. 5. 67; Me. 15. --2 A ray of light; as in रुचिभर्तृ q. v. --3 Appearance, colour, beauty (usually at the end of comp.); पटलं बहिर्बहलपंकरुचि Śi. 9. 19. --4 Taste, relish; as in रुचिकर. --5 Zest, hunger, appetite. --6 Wish, desire, pleasure; स्वरुच्या ‘at will or pleasure. --7 Liking, taste; विमार्गगायाश्च रुचिः स्वकांते Bv. 1. 125 ‘liking or love’; न स क्षितीशो रुचये बभूव; भिन्नरुचिर्हि लोकः R. 6. 30; नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनं M. 1. 4; oft. in comp. in the sense of ‘indulging in’, ‘devoted or addicted to’; हिंसारुचेः Māl. 5. 29. --8 Passion, close application to any object --9 A kind of yellow pigment ( गोरोचना). --Comp. --कर a. {1} tasteful, savoury, palatable. {2} exciting desire. {3} stomachic, tonic. --धामन् m. the sun. --भर्तृ m. {1} the sun; Śi. 9. 17. {2} a husband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुचि(ची) स्त्री रुच--कि वा ङीप् । १ अनुरागे २ आसङ्गे ३ स्पृहायाम् ४ अभिलाषे ५ किरणे अमर । ६ शोभायां मेदि० ७ बुभुक्षायां हेमच० । ८ गोरोचनायां च राजनि० । ९ प्रजापतिभेदे पु० मार्क० पु० । १० आलिङ्गतभेदे कामशास्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुचि" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें