🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:04:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दीप्ति
dīpti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीप्ति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रकाश । उजाला । रोशनी ।
२. प्रभा । आभा । चमक । द्युति ।
३. कांति । शोभा । छवि । जैसे, अंग की दीप्ति ।
४. ज्ञान का प्रकाश जिससे विवेक उत्पन्न होता है और अज्ञानांधकार दूर हो जाता है (योग) ।
५. लाक्षा । लाख ।
६. काँसा । थूहर ।
दीप्ति २ संज्ञा पुं॰ एक विश्वेदेव का नाम (महाभारत) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्ति f. brightness, light, splendour, beauty, ŚBr.; Mn. (cf. गृह-) &c.
the flash-like flight of an arrow, L.
lac, L.
brass, L.
दीप्ति m. N. of one of the Viśve Devās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्तिः f. [दीप्-भावे-क्तिन्] 1 Brightness, splendour, brilliance, lustre. --2 Brilliancy of beauty, extreme loveliness; (for the difference between दीप्ति and कांति see under कांति). --3 Lac. --4 Brass. --5 The flash-like flight of an arrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्ति स्त्री दीप--भावे क्तिन् । १ त्विषि प्रभायाम् “एवं दीप्त्या योजनं भाति सन्ध्या” वृ० सं०३१ अ० २ अभिव्यक्तौ च ज्ञानाभिव्यक्तिरूपदीप्तेः कारणानि पात० सू० भाष्ययोरु- क्तानि यथा “योगाङ्गानुष्ठानदशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः” सू० “योगाङ्गान्यष्टावभिधायिष्यमाणोनि तेषामनुष्ठानात् पञ्च पर्वणो विषयस्याशुद्धिरूपस्य क्षयोनाशस्तत्क्षये सम्यग्ज्ञान- स्याभिव्यक्तिर्यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुद्धिरापद्यते यथा यथा च क्षीयते तथा तथा च- क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्द्धते सा खल्वे षा पिवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति आ विवेकख्यातेरा गुण- पुरुषस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धेर्वि- योगकारणं यथा परशुः छेद्यस्य, विवेकख्यातेस्तु प्राप्ति- कारणं यथा धर्मः सुखस्य, नान्यकारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति नवैवेत्याह तद् यथा “उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः । वियोगान्य- त्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम्” इति । तत्रोत्पत्ति- कारणं मनोभवति ज्ञानस्य स्थितिकारणं मनसः पुरु- षार्थता शरोरस्येवाहार इति अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्यालोकस्तथा रूपज्ञानम् । विकारकारणं मनसो [] विषयान्तरम् यथाग्निः पाक्यस्थ, प्रत्ययकारणं धूमज्ञान- मग्निज्ञानस्य, प्राप्तिकारणं योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातेः वियोगकारणं तदेवाशुद्धेः अन्यत्वकारणं, यथा सुवर्ण- कारः सुवर्णस्य, एवमेकस्य प्रत्ययस्याविद्यामूढत्वे द्वेषो, दुःखत्वे रागः, सुखत्वे तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्ये, धृति- कारणं शरीरमिन्द्रियाणां, तानि च तस्य महाभूतानि शरीराणां तानि च परस्परं सर्वेषाम् । तैर्य्यग्यौनमा- नुषदैवतानि च परस्परार्थत्वादित्येवं नव कारणानि तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि” भा० स्त्रीणां यौवने अयत्नसाध्ये गुणभेदरूपे ३ सत्वजेऽलङ्कारे च “यौवने सत्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः । अल- ङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यञ्च प्रगल्भता” इत्युपक्रमे “रूपयौवम लालित्यभोगाद्यैरङ्गभूषणम् । शोभा प्रोक्ता, सैव का- न्तिर्मन्मथाप्यायिता दुतिः । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते” सा० द० लक्षयित्वा उदाजहार यथा “तारुण्यस्य विलासः समधिकलावण्यसम्पदोहासः । धरणितलस्याभरणं युवजनमनसोवशीकरणम्” । दीप- कर्त्तरि संज्ञायां क्तिच् । ४ लाक्षायां ५ कांस्ये च राजनि० । विश्वदेवभेदे पु० “उष्णीनाभो नभोदश्च वि- श्वायुर्दीप्तिरेव च” भा० अनु० ९१ अ० विश्वदेवोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3609-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्तिः, स्त्री, (दीप + क्तिन् ।) दीपनम् । तत्- पर्य्यायः । प्रभा २ रुक् ३ रुचिः ४ त्विट् ५ भा ६ भाः ७ छविः ८ द्युतिः ९ रोचिः १० शोचिः ११ । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥ बाणवेगस्य तीव्रता । स्त्रिया अयत्नजगुणः । इति हेमचन्द्रः । २ । १३ ॥ “कान्तिरेव वयोभोगदेशकालगुणादिभिः । उद्दीपितातिविस्तारं प्राप्ता चेद्दीप्तिरुच्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १३१ । “कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते ॥”) लाक्षा । कांस्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-720-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीप्ति" आता है (60)
भा दीप्ति । चमक । प्रकाशछटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकभास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकरुचा दीप्ति । प्रकाशशोभा दीप्ति । कांति । चमकप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकविरोक चमक । दीप्तिविश्न दीप्ति । कांतित्विषा प्रभा । दीप्ति । तेजद्युति दीप्ति । कांति । चमकप्रकाश दीप्ति (को॰)प्रद्योत किरण । रश्मि । दीप्ति । आभास्थूम दीप्ति । प्रकाशरोचिस् दीप्ति । प्रभा । चमकवर्चस्क दीप्ति । तेजउज्ज्वलन प्रकाश । दीप्तिरोचि प्रभा । दीप्तिप्रभान ज्योति । दीप्ति । प्रकाशविभासा चमक । दीप्ति । प्रभाभ्राजथु दीप्ति । प्रभा । चमक । सौंदर्यदिविता दीप्तिभ्राजि दीप्ति । द्युति । ज्योति । चमकशुचिस् प्रकाश । ज्योति । दीप्तिओजस्विता तेज । कांति । दीप्ति । प्रभावउज्ज्वलता कांति । दीप्ति । चमक । आभा । आबओप चमक । दीप्ति । आभा । कांति । झलक । सुंदरता । शोभामा लक्ष्मीआभा चमक । दमक । कांतिकाश एक प्रकार को घास । काँसभाम क्रोधकेतु ज्ञानगोपन छिपाव । दुरावज्वल ज्वाला । अग्निमयूख किरण । रश्मिवीचि लहर । तरंगवीति गति । चालअर्चि अग्नि आदि की शिखाऋष्टि खडग । तलवारप्रभास पूर्ण प्रभायुक्तशुद्धि शुद्ध होने का कार्यस्फुरण किसी पदार्थ का जरा जरा हिलना या काँपनाझल्लिका देह पोंछने का कपड़ा । अँगोछाप्रतिभा बुदि्ध । समझप्रद्योतन सूर्यभात पानी में उबाला हुआ चावल । पकाया हुआ चावलभान प्रकाश । रोशनीसनी आदरयुक्त प्रार्थना या निवेदनचार्वी बुद्धितिष्या आमलकीवर्चस् रूपभास्वत् सूर्यमणिमाला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसके प्रत्यक चरण में तगण, यगण, तगण, यगण होते…शोचि लौ । लपटनासारोग नाक में होनेवाले रोग जिनकी संख्या सुश्रुत के अनुसार ३१ और भावप्रकाश के…चमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकछला पु † संज्ञा पुं॰ छल्ला उँगली में पहनने का गहनाविभाती पौ फटना । प्रभात । सुबह (को॰) । पुविद्योत विद्युत् । बिजलीताब ताप । गरमीलाह पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ लाख । चपड़ा । लाही
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें