🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:23:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भास
bhāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शकुन्त (3.3.65) कोई
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमक ।
२. मयूख । किरण ।
३. इच्छा ।
४. गोशाला ।
५. कुक्कुट (मुर्गा) ।
६. गृध्र । गीध ।
७. शकुंत पक्षी ।
८. स्वाद । लज्जत ।
९. मिथ्या ज्ञान ।
१०. महाभारत के अनुसार एक पर्वत का नाम ।
११. संस्कृत के प्रथम नाटककार जो कालिदास से पूर्ववर्ती थे । प्रसिद्ध नाटक स्वप्नवासवदत्ता के रचयिता ।
भास संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चमक । दीप्ति ।
२. आकांक्षा । मनोरथ ।
३. प्रकाश की किरण ।
४. प्रतिच्छाया । प्रतिबिंब ।
५. तेज । प्रताप । महत्ता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भास m. light, lustre, brightness (often ifc.), MBh.; Hariv.; Kathās.
impression made on the mind, fancy, MW.
a bird of prey, vulture (L. = शकुन्त, कुक्कुट, गृध्र &c.), AdbhBr.; Āpast.; MBh.; Hariv. &c. (w.r. भाष)
a cow-shed, L.
N. of a man, Rājat.
of a dramatic poet (also called Bhāsaka), Mālav.; Hcar. &c.
of a son of a minister of king Candra-prabha, Kathās.
of a Dānava, ib.
of a mountain, MBh.
भास n. (m., TBr.) N. of a Sāman, Br.; ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भासः [भास्-भावे घञ्] 1 Brightness, light, lustre. --2 Fancy. --3 A [] cock. --4 A vulture. --5 A cowshed (गोष्ठ). --6 N. of a poet; भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः P. R. 1. 22; M. 1.
भास Mentioned by Bāṇa and Kālidāsa as their predecessor. Flourished before the 7th century.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास दीप्तौ भ्वा० आत्म० सेक० सेट् । भासते अभासिष्ट । चङि वा ह्रस्वः । अबीभसत् त अनभासत् त । ज्ञानविषयत्वे च “प्रकारीभूय भावते” ।
भास स्त्री भास--सम्प० भावे क्विप् । १ प्रभायाम् अमरः २ मयूखे मेदि० ३ इच्छायां धरणिः ।
भास पु० भास--भावे घञ् । १ दीप्तौ विश्वः आधारे घञ् २ गोष्ठे । कर्त्तरि अच् । ३ कुक्कुरे ४ शुक्रे च ५ शकुन्ते गृध्रखगे हेमच० “यज्ञार्थमददत् वस्तु भासः काकोऽथवा भवेत्” स्मृतिः । ६ कविभेदे “भासो हामः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः” प्रसन्नरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4668,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास ऋ ङ भासि । दीप्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) ऋ [] अवीभसत् अबभासत् । ङ भासते । इति दुर्गादासः ॥
भासः, पुं, (भास्यते इति । भास + भावे घञ् ।) दीप्तिः । (यथा, महाभारते । ८ । ५८ । ३१ । “चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः ।”) (भासन्ते गावोऽत्र । भास + आधारे घञ् ।) गोष्ठम् । (भासते दीप्यते इति । भास् + कर्त्तरि अच् ।) कुक्कुटः । गृघ्रः । इति विश्वः । स्वनाम- ख्यातपक्षिविशेषः । तत्पर्य्यायः । शकुन्तः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३४ । ७० । “कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम् । अभिज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत् ॥” पर्व्वतभेदः । यथा, महाभारते । १४ । ४३ । ४ ॥ “हिमवान् पारिपात्रश्च सह्यो बिन्ध्यस्त्रिकूट- वान् । श्वेतो नीलश्च भासश्च कोष्ठवांश्चैव पर्व्वतः ॥”) (स्त्रियां ङीप् । प्राधायाः कन्या । यथा, महा- भारते । १ । ६५ । ४६ । “अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम् । अनूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत ॥”)
भासः, [स्,] क्ली, (भास् + आसस् ।) दीप्तिः । इति द्विरूपकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-510-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें