🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शोभा
śobhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शोभा के नाम (1.3.19) कान्ति · द्युति · छवि
अभिख्या (3.3.164)
त्विष् (3.3.238) आगे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शोभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । कांति । चमक ।
२. छवि । सुंदरता । छटा । सजीलापन । रुचिरता । मुहा॰—शोभा देना = अच्छा लगना । सुंदर लगना । शोभा बरसना = शोभा या सौंदर्य की अधिकता होना ।
३. सजावट ।
४. उत्तम गुण ।
५. वर्ण । रंग ।
६. बीस अक्षरों का एक वर्णंवृत्त जिसमें क्रम से यगण, मगण, दो नगण, दो तगण और दो गुरु होते हैं तथा ६, ७ और ९ पर यति होती है ।
७. हलदी । हरिद्रा ।
८. गोरोचन ।
९. फारसी संगीत में मुकाम की स्त्रीयाँ जो चौबीस होती हैं ।
१०. काव्य के दस गुणों में से एक (को॰) ।
११. एक काव्यालंकार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोभा f. (ifc. f(आ). ) splendour, brilliance, lustre, beauty, grace, loveliness (का शोभा with loc., ‘what beauty is there [in that]’ i.e. ‘it has no beauty’; शोभां न-√ कृ, ‘to look bad or ugly’; ifc. often = ‘splendid’, ‘excellent’ e.g. शौर्य-शोभा, ‘splendid heroism’; कर्म-शोभा, ‘a masterpiece’), TS. &c. &c.
distinguished merit, W.
colour, hue, VarBṛS.; Mudr.
wish, desire, L.
a kind of metre, Col.
turmeric, L.
the yellow pigment Go-rocanā, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोभा [शुभ्-अ] 1 Light, lustre, brilliance, radiance. --2 (a) Splendour, beauty, elegance, grace, loveliness; वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां Ś. 1. 19; Me. 52, 59. (b) Natural beauty, grandeur (as of a mountain); अद्रिशोभा R. 2. 27. --3 An ornament, graceful expression; शोभैव मंदरक्षु ब्धक्षुभितांभोधिवर्णना Śi. 2. 107. --4 Turmeric. --5 A kind of pigment (= गोरोचना q. v.) --Comp. --अंजनः N. of a very useful tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोभा स्त्री शुभ--अ । १ दीप्तौ “सा शोभा रूपभोगाद्यैर्यत् स्यादङ्गविमूषणम् । शोभैव सान्तिराख्याता मन्मथा- प्यायनोज्ज्वला” उज्ज्वलमण्युक्तार्थे च ३ गोपीभेदे ब्रह्म- वै० प्र० ९ अ० । ४ हरिद्रायां ५ गोरोचनायां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5145,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोभा, स्त्री, शोभन्तेऽनया । (शुभ + करणे घञ् । टाप् ।) दीप्तिः । तत्पर्य्यायः । कान्तिः २ द्युतिः ३ छविः ४ । इत्यमरः ॥ द्युती ५ छवी ६ इति तट्टीका ॥ अभिख्या ७ । इति जटाधरः ॥ शुभा ८ भाः ९ श्रीः १० भासा ११ भा १२ इति शब्दरत्नावलौ ॥ सुषमा १३ छाया १४ विभा १५ दृक्प्रिया १६ भानम् १७ भातिः १८ कमा १९ रमा २० । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्या लक्षणम् । “सा शोभा रूपभोगाद्यैर्यत् स्यादङ्गविभूषणम् । शोभैवकान्तिराख्याता मन्मथाप्यायनोज्ज्वला ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ * ॥ गोपीविशेषः । यथा, -- “दृष्टस्त्वं शोभया गोप्या युक्तश्चन्दनकानने । सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ॥ शोभा देहं परित्यज्य जगाम चन्द्रमण्डलम् । ततस्तस्याः शरीरञ्च स्निग्धं तेजो बभूव ह ॥ संविभज्य त्वया दत्तं हृदयेन विदूयता । रत्नाय किञ्चित् स्वर्णायकिञ्चिन्मणिवराय च ॥ किञ्चित् स्त्रीणां मुखाब्जेभ्यः किञ्चिदब्जाय किञ्चन । किञ्चित् किशलयेभ्यश्च पुष्पेभ्यश्चापि किञ्चन ॥ किञ्चिच्चन्दनपङ्के भ्यस्तोयेभ्यश्चापि किञ्चन । किञ्चित् फलेभ्यः शस्येभ्यः सुपक्के भ्यश्च किञ्चन । किञ्चिन्नूतनवस्त्रेभ्यो दुग्धे भ्यश्चापि किञ्चन ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ९ अध्यायः ॥ * ॥ हरिद्रा । गोरोचना । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-141-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शोभा" आता है (53)
छवि शोभा । सौंदर्यभाति शोभा । कांतिशुभा शोभा । कांति । छविरुक् शोभा । द्युति । कांतिओप चमक । दीप्ति । आभा । कांति । झलक । सुंदरता । शोभाओभा शोभा । कांति । चमकछबि शोभा । कांति । दे॰ 'छवि'फबन फबने का भाव । शोभा । छवि । सुंदरताफबि पु † संज्ञा स्त्री॰ फबने का भाव । फबन । छबि । शोभाजमाल सौंदर्य । शोभा । छवि । रूपजलवा शोभा । दीप्ति । तड़क भड़कजीनत शोभा । छबि । खूबसूरतीआबताब तड़क भड़क । चमक दमक । घृति । कांति । शोभाजिलवा आत्मप्रदर्शन । हावभाव । शोभाप्रभत पु ‡ संज्ञा स्त्री॰ प्रभुत्व । प्रशंसा । श्रेष्ठता । शोभा । शाबाश /? /…लगिमा सौंदर्य । शोभा । सुंदरताविभाति दीप्ति । शोभा । सुदंरतदादिलावेजी खूबसूरती । सौंदर्य । शोभादृकप्रिया कांति । शोभा । सुंदरताभा दीप्ति । चमक । प्रकाशकाश एक प्रकार को घास । काँसछटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकरुचा दीप्ति । प्रकाशविभा प्रभा । कांति । चमकसूरत रूप । आकृति । शक्लइंदिरा लक्ष्मी । विष्णुपत्नीद्युति दीप्ति । कांति । चमकनायिका रूप-गुण-संपन्न स्त्री । वह स्त्री जो श्रृंगार रस का आलँबन हो अथवा किसा…माधुरी मिठामविभूषा गहनों आदि की खूब सजावटअभिख्या नाम । यश । कीर्तिचाकचक्य चमक दमक । चमचमाहट । उज्वलताकचा हथिनीरम्र पिशंग वर्ण । कपिल वर्णककुप् ककुभ संज्ञा स्त्री॰रती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰सिरी करघाविभाती पौ फटना । प्रभात । सुबह (को॰) । पुधज सजावट । बनाव । सुंदर रचना । यौ॰—सजधज = तैयारी । साज सामान । जैसे,—बरात…सज सजने की क्रिया या भाव । यौ॰—सजधजनूर प्रकाश । आभा । जैसे,—खुदा का नूर । मुहा॰—नूर का तड़का = बहुत सबेरा । प…लहक लहकने की क्रिया या भावदीपत पु संज्ञा स्त्री॰फरोग प्रकाश । रोशनीबहार बसंत ऋतु । फूली के खिलने का मौसिमरौनक वर्ण और आकृति । रूपलसनि पु संज्ञा स्त्री॰सुभा अमृत । पीयूष । सुधालताफत कोमलता । २ मृदुलता । नजाकतसजावट सज्जित होने का भाव या धर्म । जैसे,—उनके मकान की सजावट भी देखने ही योग्…सरसाई पु संज्ञा स्त्री॰सिंगार सिँगार पु संज्ञा पुं॰विभूषणा गहनों आदि का सजावट । भूषा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें