🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नायिका
nāyikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नायिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रूप-गुण-संपन्न स्त्री । वह स्त्री जो श्रृंगार रस का आलँबन हो अथवा किसा काव्य, नाटक आदि में जिसके चरित्र का वर्णन हो । विशेष—श्रृंगार में प्रकृति के अनुसार नायिकाओं के तीन भेद बतलाए गए हैं—उत्तमा, मध्यमा, और अधमा । प्रिय के अहितकारी होने पर भी हितकारिणी स्त्री को उत्तमा प्रिय के हित या अहित करने पर हित या अहित करनेवाली स्त्री को मध्यमा और प्रिय के हितकारी होने पर भी अहितकारिणी स्त्री को अधमा कहते हैं । धर्मानुसार इनके तीन भेद हैं— स्वकीया, परकीया और सामान्य । अपने ही पति में अनुराग रखनेवाली स्त्री को स्वीया या स्वकीया, परपुरुष में प्रेंम रखनेवाली स्त्री को परकीया या अन्या और धन के लिये प्रेम करनेवाली स्त्री को सामान्य साधारण या गणिका कहेत हैं । वयःक्रमानुसार स्वकीया तीन प्रकार की मानी गई हैं—मुग्धा, मध्या और प्रौढ़ा । कामचेष्टारहित अंकुरितयौवना को मुग्धा कहते हैं जो दो प्रकार की कही गई है—अज्ञातयोवना और ज्ञातयौवना । ज्ञातयौवना के भी दो भेद भेद किए गए हैं—नवोढ़ा जो लज्जा और भय से पतिसमागम की इच्छा न करे ओर विश्रब्धनवोढ़ा जिसे कुछ अनुराग और विश्वास पति पर हो । अवस्था के कारण जिस नायिका में लज्जा और कामवासना समान हो उसे मध्या कहते हैं । कामकला मे पूर्ण रूप से कुशल स्त्री कौ प्रौढ़ा कहते हैं । इनमें से मध्या और मुग्धा ये दो भेद केवल स्वकीया में ही माने गए है, फिर मध्या और प्रौढ़ा के घीरा, अधीरा और धीराधीरा ये तीन भेद किए गए हैं । प्रिय में परस्त्रीसमागत के चिह्न देख धैर्यसहित सादर कोप प्रकट करनेवाली स्त्री को धीरा, प्रत्यक्ष कोप करनेवाली स्त्री को अधीरा तथा कुछ गुप्त और कुछ प्रकट कोप करनेवाली स्त्री को धीराधीरा कहते हैं । परकीया के प्रथम दो भेद किए गए हैं—ऊढ़ा और अनूढ़ा । विवाहिता स्त्री यदि परपुरुष में अनुरक्त हो तो उसे ऊढ़ा या परोढा और अविवाहिता स्त्री यदि अनुरक्त हो तो उसे अनूढ़ा या कन्यका कहते हैं । इसके अतिरिक्त व्यापारभेद से भी कई भेद किए गए है—जैसे, गुप्ता, विदग्धा, लक्षिता इत्यादि । नायिकाओं के अट्ठाईस अलंकार कहे गए हैं । इनमें हाव भाव और हेला ये तीन अंगज कहलाते हैं । शोभा, कांति दीप्ति, माधुर्य, प्रगल्भता, औदार्य और धैर्य से सात अयलसिद्ध कहे जाते हैं । लीला, विलास, विच्छित्ति, विच्वोक, किल- किंचित, मोट्टायित, कुट्टमित, विभ्रम, लिलत मद, विकृत, तपन, मौग्ध, विक्षेप, कुतूहल, हसित, चकित और केलि ये अठारह स्वभावज कहलाते हैं ।
२. पुराणानुसार दुर्गा की शक्ति । दे॰ अष्टनायिका (को॰) ।
३. स्त्री । पत्नी (को॰) ।
४. एक प्रकार की कस्तूरी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नायिका f. See नायिका
नायिका f. (of ˚यक, q.v.) a noble lady, Vet.
mistress, courtezan (cf. नाकाधिप-)
the heroine in a drama, Sāh. &c.
an inferior form or Śakti of Durgā (of which there are 8, viz. Ugra-caṇḍā, Pra-caṇḍā, Caṇḍogrā, Caṇḍa-nāyikā, Ati-caṇḍā, Cāmuṇḍā, Caṇḍā, and Caṇḍa-vatī; cf. कुल-न्˚), Cat.
a class of female personifications representing illegitimate sexual love (they are called Balinī, Kāmeśvarī, Vimalā, Aruṇā, Medinī, Jayinī, Sarveśvarī, Kauleśī), RTL. 188
= next, L. =
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नायिका 1 A mistress. --2 A wife. --3 The heroine of a poetic composition. (According to S. D. a नायिका is of three kinds स्वा or स्वीया, अन्या or परकीया, and साधारणस्त्री. For further classification, see S. D. 97-112, and Rasamañjarī 3-94; cf. अन्यस्त्री also). --4 A kind of musk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नायिका स्त्री नी--ण्वुल् कापि अत इत्त्वम् । १ प्रापिकायां स्त्रियां २ शृङ्गाररसालम्बनभूतायां स्त्रियां च तद्भेदादि सा० द० उक्तं यथा “अथ नायिका त्रिविधा स्वाऽन्या साधारणस्त्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासम्भवैर्युक्ता । विनयार्जवा- दियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । साऽपि कथिता त्रिविथा मुग्धा मध्या प्रगल्भेति । प्रथमावतीर्णयौवनभ- दनविकारा रतौ वामा । कथिता मृदुश्च माने समधिकल- ज्जावती मुग्धा । मध्या विचित्रसुरता प्ररूढस्मरयौवना । ईषत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता । स्मरान्धा नाढ- तारुण्या समस्तरतकोविदा । भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाऽऽक्रान्तनायका । ते धीरा चाप्यधीरा च धीरा- धीरेति षडिविधे । प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या- धीरा दहेद्रुषा । धीराधीरा तु रुदितैरधीरा परुषो- क्तिभिः । प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा । उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान् बहिः । धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषितैः खेदयेदमुम् । तर्जयेत्ताडयेदन्या प्रत्येकं ता अपि द्विधा । कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायक प्रणयं प्रति । मध्याप्रगल्भयोर्भेदास्तस्माद्द्वादश की- र्त्तिताः । मुग्धा त्वेकैव तेन स्युः स्वीयाभेदास्त्रयोदश । परकीया द्विधा प्रोक्ता परोदा कन्यका तथा । यात्रादि- निरताऽन्योढा कुलटा गलितत्रपा । कन्या त्वजातो पयमा सलज्जा नवयौवना । धीरा कलाप्रगल्भा स्या- द्वेश्या सामान्यनायिका । निर्गुणानपि न द्वेष्टि न रज्यति गुणिष्वपि । वित्तमात्रं समालोक्य सा रामं दर्श- येद् बहिः । काममङ्गीकृतमपि परिक्षीणधनं नरम् । मात्रा निष्क्रामयेदेषा पुनःसन्धानकाङ्क्षया । तस्कराः पण्ड्रकामूर्खाः सुखप्राप्तधनास्तथा । सिङ्गिनश्छन्नका- माद्या आसां प्रायेण वल्लभाः । एषापि मदमायत्ता क्वापि सत्यानुरागिणी । रक्तायां वा विरक्तायां रतमस्यां सुदुर्लभम् । अवस्थाभिर्भवन्त्यष्टावेताः षोडशभेदिताः । स्वाधीनभर्तृका तद्वत् खण्डिताऽथाभिसारिका । कल- [] हान्तरिता विगसब्धा प्रोषितमर्तृका । अन्या वासक- सज्जा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा । कान्तोरतिगुणाकृष्टो म जहाति यदन्तिकम् । विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात् स्ताघीनभर्तृका । पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्मो- नचिह्नितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषा- यिता । अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा । स्वयं वाऽभिसरत्येषा धीरैरुक्ताऽमिसारिका । चाटु- कारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या । पश्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा । प्रियः कृत्वापि सङ्केतं यस्या ना- याति सन्निधिम् । विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तमवमा- निता । नानाकार्य्यवशाद् यस्या दूरदेशं गतः पतिः । सा मनोभवदुःखार्त्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका । कुरुते मण्डनं यस्याः सज्जिते वासवेश्मनि । सा तु वासकसज्जा स्याद्वि- दितप्रियसङ्गमा । आगन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यत्प्रियः । तदनागमदुःखार्त्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा । इति साष्टविंशतिशतमुत्तममध्यमाधमस्वरूपतः । चतर- धिकाशीतियुतं शतत्रयं नायिकाभेदानां स्यात्” । ३ देव्याः शक्तिभेदे “ततोऽष्ट नायिका देव्याः यत्नतः परि- पूजयेत् । उग्रचण्डां प्रचण्डां च चण्डोग्रां चण्डना- यिकाम् । अतिचण्डां च चामुण्डां चण्डां चण्डवतीं तथा” ब्रह्मवै० प्रकृतिख० ६० अ० । ४ कस्तूरीभेदे “चूर्णा- कृतिस्तु खरिका तिलका तिलाभा कौलत्थवीजसदृशी च कुलत्थिकाख्या । स्थूला ततः कियदियं किल पिण्डिका स्यात्तस्याश्च किञ्चिदधिकापि च नायिकैषा” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4043-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नायिका, स्त्री, (नयति या । नी + ण्वुल् । टाप् अत इत्वञ्च ।) दुर्गाशक्तिः । सा अष्टधा । यथा, -- “ततोऽष्टनायिका देव्या यत्नतः परिपूजयेत् ॥ उग्रचण्डां प्रचण्डाञ्च चण्डोग्रां चण्डनायिकाम् । अतिचण्डाञ्च चामुण्डां चण्डां चण्डवतीन्तथा ॥ पद्मे चाष्टदले चैताः प्रागादिक्रमतस्तथा । पञ्चोपचारैः संपूज्य भैरवान्मध्यदेशतः ॥” इति प्रकृतिखण्डे ६१ अध्यायः ॥ शृङ्गाररसालम्बनविभावरूपा नारी । सा च त्रिविधा । स्वीया परकीया सामान्यवनिता चेति । तत्र स्वामिन्येवानुरक्ता स्वीया । स्वीयापि त्रिविधा । मुग्धा मध्या प्रगल्मा च । तथा अङ्कुरितयौवना मुग्धा । सा च ज्ञातयौवना अज्ञातयौवना च । सैव क्रमशो लज्जाभय- पराधीनरतिर्नवोढा । सैव क्रमशो जात- प्रश्रया विश्रब्धनवोढा । समानलज्जामदना मध्या । एषैव चातिप्रश्रयादतिविश्रब्धनवोढा । पतिमात्रविषयकेलिकलापकोविदा प्रगल्भा । मध्याप्रगल्मे मानावस्थायां प्रत्येकं त्रिविधे । धीरा अधीरा धीराधीरा चेति । व्यङ्ग्य- कोपप्रकाशा धीरा । अव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा अधीरा । व्यङ्ग्याव्यङ्ग्यकोपप्रकाशा धीराधीरा । एते धीरादयस्त्रयो भेदा द्बिधा भवन्ति । ज्येष्ठा कनिष्ठा च । परिणीतत्वे सति भर्त्तुरधिकस्नेहा ज्येष्ठा । परिणीतत्वे सति भर्त्तुर्न्यूनस्नेहा कनिष्ठा ॥ अप्रकटपरपुरुषानुरागा परकीया । सा च द्विविधा । परोढा कन्यका च । गुप्ता विदग्धा लक्षिता कुलटा अनुशयानामुदिताप्रभृतीनां परकीयायामेवान्तर्भावः । गुप्ता त्रिविधा । वृत्त- सुरतगोपना च । वर्त्तिष्यमाणसुरतगोपना । वर्त्त- मानसुरतगोपना च । विदग्धा द्विविधा । वाग्वि- दग्धा क्रियाविदग्धा चेति । अनुशयाना त्रिविधा । वर्त्तमानस्थानविघट्टनेन भाविस्यानाभावशङ्कया स्वानधिष्ठितसङ्केतस्थले भर्तुर्गमनानुमानेन ॥ * ॥ वित्तमात्रोपाधिकसकलपुरुषाभिलाषा सामान्य- वनिता । एता अन्यसम्भोगदुःखिता । वक्रोक्ति- गर्व्विता मानवत्यश्च तिस्रो भवन्ति । वक्रोक्ति- गर्व्विता द्बिविधा । प्रेमगर्व्विता सौन्दर्य्यगर्व्विता च । मानवती यथा । प्रियापराधसूचिका चेष्टा मानः । स च लघुर्मध्यमो गुरुश्चेति । अल्पा- पनेयो लघुः । कष्टापनेयो मध्यमः । कष्टतमा- पनेयो गुरुः ॥ * ॥ एताः षोडश अष्टाभिरव- स्थाभिः प्रत्येकमष्टविधा । प्रोषितभर्त्तृका खण्डिता उत्कण्ठिता कलहान्तरिता विप्र- लब्धा वासकसज्जा स्वाधीनपतिका अभिसा- रिका चेति गणनादष्टाविंशत्यधिकं शतं भेदा भवन्ति । तासामुत्तममध्यमाधमगणनया चतु- रधिकाशीतिशतत्रयं भेदा भवन्ति । तत्रासां दिव्य-अदिव्य-दिव्यादिव्यभेदेन गणनया द्विपञ्चा- शदधिकशतयुतसहस्रं भेदा भवन्ति । इति रस- मञ्जरी ॥ * ॥ [] (यथा च साहित्यदर्पणे । ३ । ६५ -- ९३ । “अथ नायिका त्रिविधा स्वाऽन्या साधारणस्त्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासम्भवैर्युक्ता ॥ विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । सापि कथिता त्रिविधा मुग्धा मध्या प्रगल्भेति ॥ प्रथमावतीर्णयौवनमदनविकारा रतौ वामा । कथिता मृदुश्च माने समधिकलज्जावती मुग्धा ॥ मध्या विचित्रसुरता प्ररूढस्मरयौवना । इषत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता ॥ स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा । भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाक्रान्तनायका ॥ ते धीरा चाप्यधीरा च धीराधीरेति षड्विधे । प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्याधीरा दहेद्रुषा ॥ धीराधीरा तु रुदितैरधीरा परुषोक्तिभिः । प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा ॥ उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान् बहिः । धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषितैः खेदयेदमुम् ॥ तर्जयेत्ताडयेदन्या प्रत्येकं ता अपि द्विधा । कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति ॥ मध्याप्रगल्भयोर्भेदास्तस्माद् द्बादश कीर्त्तिताः । मुग्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नायिका" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें