🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काश
kāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काँस (2.4.162)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार को घास । काँस ।
२. खाँसी ।
३. एक प्रकार का चूहा ।
४. एक मुनि का नाम ।
५. शोभा । दीप्ति । उज्वलता (को॰) ।
काश २ अव्य॰ [फा॰] दुःख और चाह आदि को व्यक्त करनेवाला पद । अतृप्त इच्छा और प्रार्थना के स्थान पर यह शब्द प्रयुक्त होता है । खुदा करता । उ॰—दूबदू मारे शर्म के हमारी आखें ही न उठती थी । आह काश मालूम हो जाता किस बेरहम ने तुझपर कातिल वार किया ।—काया॰ पृ॰ ३३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काश m. ‘the becoming visible, appearance’, only in स-क्˚, q.v.
N. of a man g. अश्वादि
of a prince (the son of Suhotra and father of Kāśi-rāja), Hariv.; VP.
a species of grass (Saccharum spontaneum, used for mats, roofs, &c.; also personified, together with the Kuśa grass, as one of Yama's attendants), Kauś.; R.; Kum. &c.
काश f(आ, ई). id., L.
काश n. id., L.
2. काश wrongly spelt for कास, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशः, --शं [काश्-अच्] 1 A kind of grass used for mats, roofs, &c. --शं A flower of that grass; Ku. 7. 11; R. 4. 17; Rs. 3. 1, 2, 28. --शः {1} = कास q. v. --2 Appearance. --3 Splendour.
काशः, --शं [काश्-अच्] 1 A kind of grass used for mats, roofs, &c. --शं A flower of that grass; Ku. 7. 11; R. 4. 17; Rs. 3. 1, 2, 28. --शः {1} = कास q. v. --2 Appearance. --3 Splendour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश दीप्तौ भ्वा० आत्म० अक० सेट् । काशते अकाशिष्ट, काशाम्बभूव काशामास काशाञ्चक्रे चकाशे । णिच् अचकाशत्--त । ऋदित्त्वात् चङि नोपधाह्रस्यः । “काली कपालाभरणा चकाशे” “तया दुहित्रा सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभा- मण्डलया चकाशे” कुमा० “नंनम्यमानाः फलदित्सयेव चकाशिरे तत्र लता विलोलाः” भट्टिः । काशी काशकः काशितः काशमानः काशः काशनं काशितुम् काशित्वा प्रकाश्य । यङ् लुक् चाकाशीति । वेदे ह्रस्वः चाकशीति अनु + अनुरूपदीप्तौ अनुकाशते अभि + सर्व्वतः प्रकाशे अभिकाशते “अन्योअनश्नन्नभिचाक- शीति” शत० व्रा० १४, ७, १, १२, आभिमुख्येन दर्शने सक० । “घृतस्य धारा अभिचाकशीमि” ऋ० ४, ५८, ५, ९, “व्यञ्ज्यमानाभिचाकशीमि” ९, “आभिचाकशीमि अभि पश्यामि” भा० अव + अवकाशे स्ववासयोग्यताप्राप्तौ “उभयतो मांसैः संछन्नं नावकाशते” शत०८, ७, ४, २०, यदमुत्राग्रेऽधिश्रयति पत्नीं ह्यवकाशयिष्यन् भवति” “अथ यत्पुत्नीं नावकाशयेत्” शत०१, ३, १, २०, अवकाशः “कृत्वावकाशे रुचिसंप्रकॢप्तम्” भट्टिः अवेक्षणे सक० । “ज्ञातप्रियानूचानानवकाशयेत्” का० श्रौ० ९, ७, १६, “अवकाशयेत् अवेक्षयेत्” कर्कः । आ + समन्तात्स्थितौ आकाशः । अभिज्ञापने सक० । “संप्र- त्युरः पुरुषमाकाश्य” शत० ब्रा० ७, ४, १, ४३, “आकाश्य अभिज्ञाप्य” भा० । [] उद् + ऊर्द्ध्वगतौ ऊर्द्ध्वप्रकाशे च । उत्काशते उत्काशः । नि + तुल्यत्वे नीकाशः घञि पूर्वस्वरदीर्वः । सम् + नि + निष्काशने । “न सन्निकाशयेद्धर्म्मम्” भा० आश्व० ४६ अ० । निर् + निःसारणे । “मात्रा निष्काशयेदेषा पुनः सन्धान- काङ्क्षया” सा० द० । अत्र निःकसोरूपत्वेन निष्कासयेदि- त्येव पाठोयुक्तः प्र + प्रकृष्टदीप्वौ “एषु सर्व्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रका- शते” कठो० । “उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धौ वषमाविव” भा० वि० ७५५ श्ली० । प्रति + प्रतिरूपप्रकाशे सारूप्ये च प्रतीकाशः । “यमस्य त्वा गृहेऽरसं प्रतिचाकशान” अथ० ६, २९, ३, वि + मुकुलीभावापनोदनेन प्रकाशे । पुष्पं विकाशते । प्रकाशे च । “आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं सर्व्वं व्यकाशयत्” भा० आ० ७४५६ श्लो० वीकाशः । सम् + सम्यक्प्रकाशे सादृश्येन प्रकाशे च सङ्काशः “प्रतिस्रोत- स्तृणाग्राणां सहस्रं सञ्चकाशिरे” रामा०
काश--दीप्तौ दिवा० आ० अक० सेट् । काश्यते अकाशिष्ट काशाम्- बभूव आस चक्रे चकाशे ऋदित् णिच् अचकाशत् त
काश पु० केन जलेन कफात्मकेन अश्यते व्याप्यतेऽत्र अश--व्याप्तौ आधारे घञ् । १ काशरोगे, भरतः । कासशब्दे विवृतिः “काशाश्रुलालाविलः” शान्तिश०२ क्षुते (हाँचि) शब्दर० । तयोः जलेनाकीर्ण्णत्वात्तथात्वम् । काश दीप्तौ अच् । (केशिया) ३ वृणभेदे “केशः काशस्तवकविकाशः” सा० द० “आकर्ण्णमुल्लसितमम्बु विकाशिकाशनीकाशमाप समतां सितचामरस्य” मावः “कैलासकाशनीकाशमूर्त्त्या” दशकु० “काशः स्यान्मधुरस्तिक्तः स्वादुपाकोहिमः सरः । मूत्रकृच्छ्राश्मदाहास्रक्षयपित्तजरोगहृत्” भावप्र० तद्- गुणाद्युक्तम् तत्पुष्पे न० । ईषदश्नाति अश--अच् कोः का । ४ मूषिकभेदे पुंस्त्री स्त्रियां ङीष् । “भूम्या आखू- नालभेत” इत्युपक्रमे “काशान् दिग्भ्यः” यजु० २४, २५, “काशान् मूषिकभेदान्” वेददी० । ५ ऋषिभेदे पु० काशस्य गोत्रापत्यम् अश्या० फञ् । काशायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2030-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काश" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें