🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काश

अर्थ: अच् छत में या चटाइयों के बनाने के लिए प्रयुक्त होने वाला एक प्रकार का घास

संस्कृत: काशम् · पर्याय: इक्षुगन्धा, पोटगल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. काश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाशःकाशौकाशाः
द्वितीयाकाशम्काशौकाशान्
तृतीयाकाशेनकाशाभ्याम्काशैः
चतुर्थीकाशायकाशाभ्याम्काशेभ्यः
पञ्चमीकाशात् / काशाद्काशाभ्याम्काशेभ्यः
षष्ठीकाशस्यकाशयोःकाशानाम्
सप्तमीकाशेकाशयोःकाशेषु
सम्बोधनहे काशहे काशौहे काशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काश
काश
kāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काँस (2.4.162)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार को घास । काँस ।
२. खाँसी ।
३. एक प्रकार का चूहा ।
४. एक मुनि का नाम ।
५. शोभा । दीप्ति । उज्वलता (को॰) ।
काश २ अव्य॰ [फा॰] दुःख और चाह आदि को व्यक्त करनेवाला पद । अतृप्त इच्छा और प्रार्थना के स्थान पर यह शब्द प्रयुक्त होता है । खुदा करता । उ॰—दूबदू मारे शर्म के हमारी आखें ही न उठती थी । आह काश मालूम हो जाता किस बेरहम ने तुझपर कातिल वार किया ।—काया॰ पृ॰ ३३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काश m. ‘the becoming visible, appearance’, only in स-क्˚, q.v.
N. of a man g. अश्वादि
of a prince (the son of Suhotra and father of Kāśi-rāja), Hariv.; VP.
a species of grass (Saccharum spontaneum, used for mats, roofs, &c.; also personified, together with the Kuśa grass, as one of Yama's attendants), Kauś.; R.; Kum. &c.
काश f(आ, ई). id., L.
काश n. id., L.
2. काश wrongly spelt for कास, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशः, --शं [काश्-अच्] 1 A kind of grass used for mats, roofs, &c. --शं A flower of that grass; Ku. 7. 11; R. 4. 17; Rs. 3. 1, 2, 28. --शः {1} = कास q. v. --2 Appearance. --3 Splendour.
काशः, --शं [काश्-अच्] 1 A kind of grass used for mats, roofs, &c. --शं A flower of that grass; Ku. 7. 11; R. 4. 17; Rs. 3. 1, 2, 28. --शः {1} = कास q. v. --2 Appearance. --3 Splendour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश दीप्तौ भ्वा० आत्म० अक० सेट् । काशते अकाशिष्ट, काशाम्बभूव काशामास काशाञ्चक्रे चकाशे । णिच् अचकाशत्--त । ऋदित्त्वात् चङि नोपधाह्रस्यः । “काली कपालाभरणा चकाशे” “तया दुहित्रा सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभा- मण्डलया चकाशे” कुमा० “नंनम्यमानाः फलदित्सयेव चकाशिरे तत्र लता विलोलाः” भट्टिः । काशी काशकः काशितः काशमानः काशः काशनं काशितुम् काशित्वा प्रकाश्य । यङ् लुक् चाकाशीति । वेदे ह्रस्वः चाकशीति अनु + अनुरूपदीप्तौ अनुकाशते अभि + सर्व्वतः प्रकाशे अभिकाशते “अन्योअनश्नन्नभिचाक- शीति” शत० व्रा० १४, ७, १, १२, आभिमुख्येन दर्शने सक० । “घृतस्य धारा अभिचाकशीमि” ऋ० ४, ५८, ५, ९, “व्यञ्ज्यमानाभिचाकशीमि” ९, “आभिचाकशीमि अभि पश्यामि” भा० अव + अवकाशे स्ववासयोग्यताप्राप्तौ “उभयतो मांसैः संछन्नं नावकाशते” शत०८, ७, ४, २०, यदमुत्राग्रेऽधिश्रयति पत्नीं ह्यवकाशयिष्यन् भवति” “अथ यत्पुत्नीं नावकाशयेत्” शत०१, ३, १, २०, अवकाशः “कृत्वावकाशे रुचिसंप्रकॢप्तम्” भट्टिः अवेक्षणे सक० । “ज्ञातप्रियानूचानानवकाशयेत्” का० श्रौ० ९, ७, १६, “अवकाशयेत् अवेक्षयेत्” कर्कः । आ + समन्तात्स्थितौ आकाशः । अभिज्ञापने सक० । “संप्र- त्युरः पुरुषमाकाश्य” शत० ब्रा० ७, ४, १, ४३, “आकाश्य अभिज्ञाप्य” भा० । [] उद् + ऊर्द्ध्वगतौ ऊर्द्ध्वप्रकाशे च । उत्काशते उत्काशः । नि + तुल्यत्वे नीकाशः घञि पूर्वस्वरदीर्वः । सम् + नि + निष्काशने । “न सन्निकाशयेद्धर्म्मम्” भा० आश्व० ४६ अ० । निर् + निःसारणे । “मात्रा निष्काशयेदेषा पुनः सन्धान- काङ्क्षया” सा० द० । अत्र निःकसोरूपत्वेन निष्कासयेदि- त्येव पाठोयुक्तः प्र + प्रकृष्टदीप्वौ “एषु सर्व्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रका- शते” कठो० । “उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धौ वषमाविव” भा० वि० ७५५ श्ली० । प्रति + प्रतिरूपप्रकाशे सारूप्ये च प्रतीकाशः । “यमस्य त्वा गृहेऽरसं प्रतिचाकशान” अथ० ६, २९, ३, वि + मुकुलीभावापनोदनेन प्रकाशे । पुष्पं विकाशते । प्रकाशे च । “आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं सर्व्वं व्यकाशयत्” भा० आ० ७४५६ श्लो० वीकाशः । सम् + सम्यक्प्रकाशे सादृश्येन प्रकाशे च सङ्काशः “प्रतिस्रोत- स्तृणाग्राणां सहस्रं सञ्चकाशिरे” रामा०
काश--दीप्तौ दिवा० आ० अक० सेट् । काश्यते अकाशिष्ट काशाम्- बभूव आस चक्रे चकाशे ऋदित् णिच् अचकाशत् त
काश पु० केन जलेन कफात्मकेन अश्यते व्याप्यतेऽत्र अश--व्याप्तौ आधारे घञ् । १ काशरोगे, भरतः । कासशब्दे विवृतिः “काशाश्रुलालाविलः” शान्तिश०२ क्षुते (हाँचि) शब्दर० । तयोः जलेनाकीर्ण्णत्वात्तथात्वम् । काश दीप्तौ अच् । (केशिया) ३ वृणभेदे “केशः काशस्तवकविकाशः” सा० द० “आकर्ण्णमुल्लसितमम्बु विकाशिकाशनीकाशमाप समतां सितचामरस्य” मावः “कैलासकाशनीकाशमूर्त्त्या” दशकु० “काशः स्यान्मधुरस्तिक्तः स्वादुपाकोहिमः सरः । मूत्रकृच्छ्राश्मदाहास्रक्षयपित्तजरोगहृत्” भावप्र० तद्- गुणाद्युक्तम् तत्पुष्पे न० । ईषदश्नाति अश--अच् कोः का । ४ मूषिकभेदे पुंस्त्री स्त्रियां ङीष् । “भूम्या आखू- नालभेत” इत्युपक्रमे “काशान् दिग्भ्यः” यजु० २४, २५, “काशान् मूषिकभेदान्” वेददी० । ५ ऋषिभेदे पु० काशस्य गोत्रापत्यम् अश्या० फञ् । काशायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2030-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काश" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काशकाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: काश् + अच्)
अन्य सम्भावना: काश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काश 📚 ➤ अच् छत में या चटाइयों के बनाने के लिए प्रयुक्त होने वाला एक प्रकार का घास
संस्कृत: काशम् · पर्याय: इक्षुगन्धा, पोटगल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काश 📚एक प्रकार को घास । काँस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
काश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • काश: काश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें