🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काशि
kāśi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काशि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तेज । प्रकाश ।
२. सूर्य ।
३. मुट्ठी ।
४. काशी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशि इस्, m. ‘shining’, the sun, L.
the clenched hand, fist, handful, RV. iii, 30, 5; vii, 104, 8; viii, 78, 10; Kauś.
N. of a prince (the ancestor of the kings of Kāśi, of the family of Bharata, son of Suhotra and grandfather of Dhanvantari, Hariv. 1734; the son of Kāśya and grandson of Suhotra, BhP. ix, 17, 4)
(अयस्), m. pl. (अयस्) the descendants of this prince, BhP. ix, 17, 10
N. of the people of Kāśi, ŚBr. xiii; MBh. &c.
काशि (इस्), f. ‘the splendid’, N. of a celebrated city and place of pilgrimage (the modern Benares, usually written Kāśī q.v.), Uṇ. iv, 119
fine cotton or silk (from Kāśi), Divyāv.
काशि , काशिक. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशि m. pl. N. of a country.
काशिः, --शी f. N. of a celebrated city on the Ganges, the modern Benares and one of the seven sacred cities; see कांची. --शिः 1 The clenched hand, fist. --2 A handful. --3 The sun. --4 Light, splendour. --Comp. --पः an epithet of Śiva. --राजः N. of a king, father of अंबा, अंबिका and अंबालिका, q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काशि स्त्री काश--इन् । १ काश्याम् वा ङीप् काशीत्यपि- तत्र काशीशब्दे विवृतिः “आःकाशिवासिजनता ननु वञ्चिताऽभूत्” काशीख० । २ काशीनगरोपलक्षिते देशभेदे पु० भूम्नि । “अतः काशयोऽग्नीनादत्त” “यज्ञं काशीनां भरतः सात्वतामिव” शत० ब्रा० ३, ५, ४, १९, २१ । “काशिष्वपि नृपो राजन् दिवोदासपितामहः” हर्य्यश्व इति विख्यातः” भा० आनु० ३० अ० “सौधा मद्रभुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः” भा० स० ९ अ० । ३ सूर्य्ये पु० उच्छल० । ४ मुष्टौ निरु० ६ । “१ आपैव काशिना संगृ- भीताः” ऋ० ७, १०४, ८, “काशिना मुष्टिना” भा० । भावे इन् ५ प्रकाशे च “अपारे यत् संगृभ्ना मघवन्! काशिरित्ते” ऋ० ३, ३०, ५ “काशिरित् लोके प्रसिद्ध्व एव यद्वा काशिर्मुष्टिः” भा० [] ६ प्रकाशान्विते त्रि०” काशेरिदम् तस्यां भवं वा काश्या० ष्ठञ् ञिठ् वा । काशिक काशिसम्बन्धिनि तत्रभये च त्रि० ञिठैत् उच्चारणार्थः स्त्रियां ष्ठञि ङीष् ञिठि ठाप् । साच वा मनकृतायां पाणिनिवृत्तौ स्वार्थेक । काशिका काशीपुर्य्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2031-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काशिः, स्त्री, (काश् + “सर्व्वधातुभ्य इन्” । उणां ४ । ११७ । इति इन् ।) काशी । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा हेः रामायणे १ । १३ । २३ । “तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । सद्वृत्तं देवसङ्काशं स्वयमेवानयस्व हि” ॥) काशिनगरोपलक्षिते जनपदे पुंभूम्नि । यथा महाभारते ६ । ९ । ४१ । “अत ऊर्द्धं जनपदान्निबोध गदतो मम” । “बोधा मव्राः कलिङ्गाश्च काशयो परकाशयः” ॥ मुष्टिः । इति निरुक्तिः । यथा ऋग्वेदे ७ । १०४ । ८ । “आप इव काशिना संगृभीतो असन्नस्त्वा- [] सत इन्द्र वक्ता” ॥ “काशिना मुष्टिना” इति भाष्यम् ॥) सूर्य्ये पुं । इति जुमरव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-118-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें