🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:19:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दीप्ति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दीप्ति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दीप्ति

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीप्ति
दीप्ति
dīpti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीप्ति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रकाश । उजाला । रोशनी ।
२. प्रभा । आभा । चमक । द्युति ।
३. कांति । शोभा । छवि । जैसे, अंग की दीप्ति ।
४. ज्ञान का प्रकाश जिससे विवेक उत्पन्न होता है और अज्ञानांधकार दूर हो जाता है (योग) ।
५. लाक्षा । लाख ।
६. काँसा । थूहर ।
दीप्ति २ संज्ञा पुं॰ एक विश्वेदेव का नाम (महाभारत) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्ति f. brightness, light, splendour, beauty, ŚBr.; Mn. (cf. गृह-) &c.
the flash-like flight of an arrow, L.
lac, L.
brass, L.
दीप्ति m. N. of one of the Viśve Devās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीप्तिः f. [दीप्-भावे-क्तिन्] 1 Brightness, splendour, brilliance, lustre. --2 Brilliancy of beauty, extreme loveliness; (for the difference between दीप्ति and कांति see under कांति). --3 Lac. --4 Brass. --5 The flash-like flight of an arrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्ति स्त्री दीप--भावे क्तिन् । १ त्विषि प्रभायाम् “एवं दीप्त्या योजनं भाति सन्ध्या” वृ० सं०३१ अ० २ अभिव्यक्तौ च ज्ञानाभिव्यक्तिरूपदीप्तेः कारणानि पात० सू० भाष्ययोरु- क्तानि यथा “योगाङ्गानुष्ठानदशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः” सू० “योगाङ्गान्यष्टावभिधायिष्यमाणोनि तेषामनुष्ठानात् पञ्च पर्वणो विषयस्याशुद्धिरूपस्य क्षयोनाशस्तत्क्षये सम्यग्ज्ञान- स्याभिव्यक्तिर्यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुद्धिरापद्यते यथा यथा च क्षीयते तथा तथा च- क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्द्धते सा खल्वे षा पिवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति आ विवेकख्यातेरा गुण- पुरुषस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धेर्वि- योगकारणं यथा परशुः छेद्यस्य, विवेकख्यातेस्तु प्राप्ति- कारणं यथा धर्मः सुखस्य, नान्यकारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति नवैवेत्याह तद् यथा “उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः । वियोगान्य- त्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम्” इति । तत्रोत्पत्ति- कारणं मनोभवति ज्ञानस्य स्थितिकारणं मनसः पुरु- षार्थता शरोरस्येवाहार इति अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्यालोकस्तथा रूपज्ञानम् । विकारकारणं मनसो [] विषयान्तरम् यथाग्निः पाक्यस्थ, प्रत्ययकारणं धूमज्ञान- मग्निज्ञानस्य, प्राप्तिकारणं योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातेः वियोगकारणं तदेवाशुद्धेः अन्यत्वकारणं, यथा सुवर्ण- कारः सुवर्णस्य, एवमेकस्य प्रत्ययस्याविद्यामूढत्वे द्वेषो, दुःखत्वे रागः, सुखत्वे तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्ये, धृति- कारणं शरीरमिन्द्रियाणां, तानि च तस्य महाभूतानि शरीराणां तानि च परस्परं सर्वेषाम् । तैर्य्यग्यौनमा- नुषदैवतानि च परस्परार्थत्वादित्येवं नव कारणानि तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेष्वपि योज्यानि” भा० स्त्रीणां यौवने अयत्नसाध्ये गुणभेदरूपे ३ सत्वजेऽलङ्कारे च “यौवने सत्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः । अल- ङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यञ्च प्रगल्भता” इत्युपक्रमे “रूपयौवम लालित्यभोगाद्यैरङ्गभूषणम् । शोभा प्रोक्ता, सैव का- न्तिर्मन्मथाप्यायिता दुतिः । कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते” सा० द० लक्षयित्वा उदाजहार यथा “तारुण्यस्य विलासः समधिकलावण्यसम्पदोहासः । धरणितलस्याभरणं युवजनमनसोवशीकरणम्” । दीप- कर्त्तरि संज्ञायां क्तिच् । ४ लाक्षायां ५ कांस्ये च राजनि० । विश्वदेवभेदे पु० “उष्णीनाभो नभोदश्च वि- श्वायुर्दीप्तिरेव च” भा० अनु० ९१ अ० विश्वदेवोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3609-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीप्तिः, स्त्री, (दीप + क्तिन् ।) दीपनम् । तत्- पर्य्यायः । प्रभा २ रुक् ३ रुचिः ४ त्विट् ५ भा ६ भाः ७ छविः ८ द्युतिः ९ रोचिः १० शोचिः ११ । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥ बाणवेगस्य तीव्रता । स्त्रिया अयत्नजगुणः । इति हेमचन्द्रः । २ । १३ ॥ “कान्तिरेव वयोभोगदेशकालगुणादिभिः । उद्दीपितातिविस्तारं प्राप्ता चेद्दीप्तिरुच्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १३१ । “कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते ॥”) लाक्षा । कांस्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-720-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीप्ति" आता है (60)
भा दीप्ति । चमक । प्रकाशछटा दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । झलकभास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकरुचा दीप्ति । प्रकाशशोभा दीप्ति । कांति । चमकप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकविरोक चमक । दीप्तिविश्न दीप्ति । कांतित्विषा प्रभा । दीप्ति । तेजद्युति दीप्ति । कांति । चमकप्रकाश दीप्ति (को॰)प्रद्योत किरण । रश्मि । दीप्ति । आभास्थूम दीप्ति । प्रकाशरोचिस् दीप्ति । प्रभा । चमकवर्चस्क दीप्ति । तेजउज्ज्वलन प्रकाश । दीप्तिरोचि प्रभा । दीप्तिप्रभान ज्योति । दीप्ति । प्रकाशविभासा चमक । दीप्ति । प्रभाभ्राजथु दीप्ति । प्रभा । चमक । सौंदर्यदिविता दीप्तिभ्राजि दीप्ति । द्युति । ज्योति । चमकशुचिस् प्रकाश । ज्योति । दीप्तिओजस्विता तेज । कांति । दीप्ति । प्रभावउज्ज्वलता कांति । दीप्ति । चमक । आभा । आबओप चमक । दीप्ति । आभा । कांति । झलक । सुंदरता । शोभामा लक्ष्मीआभा चमक । दमक । कांतिकाश एक प्रकार को घास । काँसभाम क्रोधकेतु ज्ञानगोपन छिपाव । दुरावज्वल ज्वाला । अग्निमयूख किरण । रश्मिवीचि लहर । तरंगवीति गति । चालअर्चि अग्नि आदि की शिखाऋष्टि खडग । तलवारप्रभास पूर्ण प्रभायुक्तशुद्धि शुद्ध होने का कार्यस्फुरण किसी पदार्थ का जरा जरा हिलना या काँपनाझल्लिका देह पोंछने का कपड़ा । अँगोछाप्रतिभा बुदि्ध । समझप्रद्योतन सूर्यभात पानी में उबाला हुआ चावल । पकाया हुआ चावलभान प्रकाश । रोशनीसनी आदरयुक्त प्रार्थना या निवेदनचार्वी बुद्धितिष्या आमलकीवर्चस् रूपभास्वत् सूर्यमणिमाला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसके प्रत्यक चरण में तगण, यगण, तगण, यगण होते…शोचि लौ । लपटनासारोग नाक में होनेवाले रोग जिनकी संख्या सुश्रुत के अनुसार ३१ और भावप्रकाश के…चमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकछला पु † संज्ञा पुं॰ छल्ला उँगली में पहनने का गहनाविभाती पौ फटना । प्रभात । सुबह (को॰) । पुविद्योत विद्युत् । बिजलीताब ताप । गरमीलाह पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ लाख । चपड़ा । लाही

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दीप्तिउमा-कोश दीप्ति: प्रकाश । उजाला । रोशनी 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दीप्ति 📚 ➤ प्रकाश । उजाला । रोशनी उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीप्ति 📚प्रकाश । उजाला । रोशनी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬