🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्फुरण
sphuraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फड़कना (3.2.10) स्फुरणा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फुरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ का जरा जरा हिलना या काँपना ।
२. अंग का फड़कना ।
३. दे॰ स्फुर्ति ।
४. प्रत्यक्ष या व्यक्त होना (को॰) ।
५. चमक । दीप्ति । प्रभा (को॰) ।
६. मन में एकाएक कोई विचार आना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुरण mfn. glittering, sparkling, VarBṛS.
स्फुरण n. the act of trembling, throbbing, vibration, pulsation (also f(आ). ), Dhātup.; L.
स्फुरण n. quivering or throbbing of parts of the body (as indicating good or bad luck), MW.
springing or breaking forth, starting into view, expansion, manifestation, Sāh.; BhP.; Sarvad.
flashing, coruscation, twinkling, glittering, Megh.; Mālatīm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुरणं [स्फुर्-ल्युट्] 1 Throbbing, quivering, trembling (in general). --2 Throbbing or quivering of certain parts of the body (indicating good or bad luck). --3 Breaking forth, arising, starting into view. --4 Gleaming, flashing, glittering, shining, twinkling. --5 Flashing on the mind, crossing the memory.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फुरण न० स्फुर--ल्युट् । ईषत्स्पन्दने अमरः । युच् । तत्रैव स्त्री । अङ्गभेदस्फुरफलमुक्तं यथा “व्रूमोऽधुनाङ्गस्फुरतस्य सम्यक् प्रत्येकमव्यक्तफलप्रभा वम् । सर्वत्र यत्रावगते स्वदेहाद्युत्पद्यते कर्मविपाक- संवित् । मूर्ध्निस्फुरत्याशु पृथिव्यवाप्तिः स्थानप्रवृद्धिश्च [] ललाटदेशे । भ्रूघ्राणमध्ये प्रियसङ्गमः स्यात नामाक्षि- मध्ये च सहायलाभः । दृगन्तमध्यस्फुरणेऽर्थलाभोत्कण्ठे क्रमाद्विस्फुरिते दृगादौ । जयो दृशाध स्फुरणे रणः स्यात् पियश्रुतिः स्यात् स्फुरिते च कर्णे । योषितसमृद्धिः स्फरिते च गण्डे घ्राणे तु सौमुख्यमदौ भवेताम् । भोज्येष्टसङ्गावधरोर्द्धयोश्च स्कन्धे गले भोगविवृद्धिलाभौ । स्पन्दो भुजम्येष्टसमागमाय स्पन्दः करम्य द्रविणाप्तिहेतुः । स्पन्दश्च पृष्ठस्य पराजयाय स्पन्दो जयायोरसि मानवा नाम् । पार्श्वप्रकम्पे विषयस्य लाभः कटिप्रकम्बे तु बलप्रमोदौ । नाभिप्रकम्पे निजदेशनाशः धनर्द्धि बन्धश्च भ्रुवि प्रकम्पे । दुखं धनान्तं हृदयस्य कम्पे स्फिक्पायुकम्पेऽपि च वाहनाप्तिः । वरङ्गकम्पे वरयोषिदाप्तिर्मुष्के सकम्पे तनयस्य जन्म । वस्तौ स कम्पे युवतिप्रवृत्तिः दोषश्च कम्पे पुनरूरुष्टष्ठे । उरः- प्रकम्पे सुमहायलाभः स्याज्जानुकम्पे त्वचिरेण सिद्धिः । जङ्घाप्रकम्पे निजदेशनाशः स्थानाप्तिरुच्चा चर- णस्य कम्पे । यात्रा सलाभाऽङ्घ्रितलप्रकम्पे पुंसां सदा दक्षिणदेहभागे । स्त्रीणाञ्च वामावयवे प्रजातः । स्पन्दः फलानि प्रदिशत्यवश्यम्” वसन्तराजशाकुने ४ र्थप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5371-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फुरणं, क्ली, (स्फुर + ल्युट् ।) किञ्चिच्चलनम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । स्फरणम् २ । इत्य- मरः । ३ । २ । ९ ॥ स्फुलनम् ३ स्फोरणम् ४ स्फुरः ५ स्फुरणा ६ स्फारणम् ७ । इति तट्टीका ॥ स्फूर्त्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अङ्ग- स्फुरणस्य शुभाशुभफलं यथा, -- “ब्रूमौऽधुनाङ्गस्फुरितस्य सम्यक् प्रत्येकमव्यक्तफलप्रभावम् । सर्व्वत्र यत्रावनते स्वदेहा- दुत्पद्यते कर्म्मविपाकसंवित् ॥ मूर्द्ध्नि स्फुरत्याशु पृथिव्यवाप्तिः स्थानप्रवृद्धिश्च ललाटदेशे । भ्रूघ्राणमध्ये प्रियसङ्गमः स्यात् नासाक्षिमध्ये च सहायलाभः ॥ [] दृगन्तमध्यस्फुरणेऽर्थलाभोत्- कण्ठौ क्रमाद्विस्फुरिते दृगादौ । जयो दृशाधः स्फुरणे रणः स्यात् प्रियश्रुतिः स्यात् स्फुरिते च कर्णे ॥ योषित्समृद्धिः स्फुरिते च गण्डे घ्राणे तु सौमुख्यमुदौ भवेताम् । भोज्येष्टसङ्गावधरोर्द्ध्वयोश्च स्कन्धे गले भोगविवृद्धिलाभौ ॥ स्पन्दो भुजस्येष्टसमागमाय स्पन्दः करस्य द्रविणाप्तहेतुः । स्पन्दश्च पृष्ठस्य पराजयाय स्पन्दो जयायोरसि मानवानाम् ॥ पार्श्वप्रकम्पे विषयस्य लाभः कटिप्रकम्पे तु बलप्रमोदौ । नाभिप्रकम्पे निजदेशलाभः धनर्द्धिबन्धुश्च भ्रुवि प्रकम्पे ॥ दुःखं धनान्तं हृदयस्य कम्पे स्फिक्पायुकम्पेऽपि च वाहनाप्तिः । वराङ्गकम्पे वरयोषिदाप्ति- र्मष्के सकम्पे तनयस्य जन्म ॥ वस्तौ सकम्पे युवतिप्रवृत्तिः दोषश्च कम्पे पुनरूरुपृष्ठे । उरः पुनः स्यात् सुसहायलाभः स्याज्जानुकम्पे त्वचिरेण सिद्धिः ॥ जङ्घाप्रकम्पे निजदेशनाशः स्थानाप्तिरुष्ट्रश्चरणस्य कम्पे । यात्रा सलाभाङ्घ्रितलप्रकम्पे पुंसां सदा दक्षिणदेहभागे ॥ स्त्रीणाञ्च वामावयवे प्रजातः स्पन्दः फलानि प्रदिशत्यवश्यम् ॥” इति वसन्तराजशाकुने नरेङ्गितेऽङ्गस्फुरण- प्रकरणं चतुर्थम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-461-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फुरण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें