🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:21:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शुद्धि
śuddhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुद्धि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शुद्ध होने का कार्य ।
२. सफाई । स्वच्छता ।
३. वैदिक धर्म के अनुसार वह कृत्य या संस्कार जो किसी अशुद्धया अशुच व्यक्ति के शुद्ध होने के समय होता है । जैसे—अशौच की समाप्ति पर शुद्ध होने के समय का कृत्य या किसी धर्मभ्रष्ट व्यक्ति के शुद्ध होकर पुनः अपने धर्म में आने के समय होनेवाला कुत्य या संस्कार ।
४. दुर्गा का एक नाम ।
५. दीप्ति । चमक । कांति (को॰) ।
६. पवित्रता । पुण्यशीलता (को॰) ।
७. ऋण आदि का परिशोधन (को॰) ।
८. प्रतिहिंसा । प्रतिशोध (को॰) ।
९. छुटकारा (को॰) ।
१०. सचाई । यथार्थता (को॰) ।
११. समाधान । संशोधन (को॰) ।
१२. व्यवकलन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुद्धि f. cleansing, purification, purity (lit. and fig.), holiness, freedom from defilement, purificatory rite (esp. a partic. Śrāddha performed at the cost of a person who needs purification), TBr. &c. &c.
setting free or securing (from any danger), rendering secure, Kām.; VarBṛS.
justification, exculpation, innocence (established by ordeal or trial), acquittal, Yājñ.
quittance, clearing off or paying off, discharge (of a debt &c.), MW.
retaliation, ib.; Kāv.; Kathās.
verification, correction, making true, correctness, accuracy, genuineness, truth, Yājñ.; Mālatīm.
clearness, certainty, accurate knowledge regarding (gen. or comp.; शुद्धिं-√ कृ, ‘to ascertain for certain’; श्˚-√ लभ्, ‘to receive certain intelligence’), Mn.; Kathās.; Vet.
(in arithm.) leaving no remainder (शुद्धिम्-√ इ, ‘to leave no remainder’), Bījag.
subtraction of a quantity or a q˚ to be subtracted, Līl.
N. of Durgā, Cat.
of one of the Śaktis of Viṣṇu, MW.
of Dākṣāyaṇī as worshipped at Kapāla-mocana, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1082,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुद्धिः [शुध्-क्तिन्] 1 Purity, cleanness. --2 Brightness, lustre; मुक्तागुणशुद्धयोपि (चंद्रपादाः) R. 16. 18. --3 Sanctity, holiness; तीर्थभिषेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः R. 1. 85 --4 Purification expiation, atonement, expiatory act; शरीरत्यागमात्रणे शुद्धिलाभममन्यत R. 12. 10. --5 A purificatory or expiatory rite. --6 Paying off or clearing (of expenses). --7 Retaliation, requital. --8 Acquittal, innocence (established by trial). --9 Truth, accuracy, correctness. --10 Rectification, correction. --11 Subtraction. --12 N. of Durgā. --Comp. --कर a. purifying, correctng. --पत्रं {1} a list of errata or corrigenda. {2} a certificate of purification by penance or atonement. --भृत् a. {1} clear, clean. {2} pious, virtuous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुद्धि स्त्री शुध--क्तिन् । १ मार्जने जटा० २ नैर्मल्यसम्पादने ३ वैदिककर्णयोग्यत्वासम्पादकसंस्कारभेदे च । ४ दुर्गायां “स्मरणाच्चिन्तनाद्वापि शोध्यते येन पातकात् । तेन शुद्धि समाख्याता देवी रुद्रतनौ स्थिता” देवीपु० तन्नामनिरुक्तिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5128,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुद्धिः, स्त्री, (शुथ + क्तिन् ।) दुर्गा । यथा, -- “स्मरणाच्चिन्तनाद्वापि शोध्यते स हि पातकात् तेन शु द्धिः समाख्याता देवी रुद्रतनौ स्थिता ॥” इति देवीपुराणे देवीनिरुक्ताध्यायः ४५ ॥ [] मार्ज्जना । इति जटाधरः ॥ वैदिककर्म्मार्हत्व- प्रयोजकसंस्कारविशेषः । यथा । शुद्ध्यशुद्ध्योः संस्काररूपत्वेन एकपुरुषस्यैकदोभयस्थितिर्घटते अशु द्धेर्भावरूपत्वे शुद्धे स्तदभावरूपत्वे नैतत् विरोधात् । अतएव शङ्खः । “ततः श्राद्धमशु द्धौ तु कुर्य्यादेकादशे तथा । कर्त्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः ॥” अशुद्धौ चतुर्थाहादौ । कथमशुद्धौ श्राद्धं कालाशौचस्याधिकारिविशेषणत्वादत आह- कर्त्तुस्तात्कालिकीति । श्राद्धविधानाक्षेपात्त- न्मात्रनिष्ठा शुद्धिः कल्प्यते । स पुनरशुद्ध एव कर्म्मान्तर एव । इति श्राद्धविवेकः ॥ एवं शुद्धे- र्भावरूपत्वे अशौचस्य तदभावरूपत्वे विरोधः । तथात्वे अशौचसङ्करोऽपि न स्यात् । एकस्मिन् शु द्ध्यभावरूपे अशौचे सत्यपरस्य तद्रूपस्य तदानीं तत्पुरुषीयशु द्धिरूपप्रतियोग्यन्तरा- भावादनुत्पत्तेः । तस्मात् शुद्ध्यशु द्ध्योर्भावरूप- त्वम् । इति शुद्धितत्वम् ॥ * ॥ अथाशौचिशुद्धिः । “अघवृद्धिमदाशौचमूर्द्ध्वञ्चेत्तेन शुध्यति । अथ चेत् पञ्चमीं रात्रिमतीत्य परतो भवेत् । अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्व्वेण शुध्यति ॥” अघवृद्धिमत्तन्तु । सपिण्डजननाशौचापेक्षया स्वपुत्त्रजननाशौचस्य सपिण्डमरणाशौचापेक्षया पितृमातृमर्तृमरणाशौचस्य । * । “जाते पुत्त्रे पितुः स्नानं सचेलन्तु विधीयते । माता शुध्येद्दशाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः ॥” शुध्येत् स्पर्शमात्रे उत्तरवाक्ये तथा दर्शनात् । * । जननाशौचमध्ये तु यद्यपरं जननं स्यात् तदा पूर्व्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः रात्रिशेषे दिनद्वयेन प्रभाते दिनत्रयेण मरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणे ऽप्येवमिति ॥ * ॥ “यस्य यस्य तु वर्णस्य यद्यत् स्यात् पश्चिमं त्वहः । स तत्र वस्त्रशु द्धिञ्च गृहशुद्धिं करोत्यपि ॥ समाप्य दशमं पिण्डं यथाशास्त्रमुदाहृतम् । ग्रामाद्बहिस्ततो गत्वा प्रेतस्पृष्टे च वाससी ॥ अन्त्यानामाश्रितानाञ्च त्यक्त्वा स्नानं करोत्यपि । श्मश्रुलोमनखानाञ्च यत्त्याज्यं तज्जहात्यपि ॥ गौरसर्षपकल्केन तिलतैलेन संयुतः । शिरः स्नानं ततः कृत्वा तोयेनाचम्य वाग्यतः ॥ वासोयुगं नवं शु भ्रमव्रणं शुद्धमेव च । गृहीत्वा गां सुवर्णञ्च मङ्गलानि शुभानि च ॥ स्पृष्ट्वा संकीर्त्तयित्वा तु पश्चात् शुद्धो भवेन्नरः ॥” गृहशुद्धिः प्राक्तनपाकभाण्डपरित्याग उपलेपा- दिना । त्याज्यं त्यागार्हम् । “अघाहःसु निवृत्तेषु सुस्नाताः कृतमङ्गलाः । आशुच्याद्विप्रमुच्येत ब्राह्मणान् स्वस्तिवाच्य च स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दीर्घाशौचं भवेद्यदि । न तु पूर्व्वेण शुद्धिः स्यात् स्वकालेनैव शुध्यति ममानं लघु चाशौचं पूर्व्वेणैव विशु ध्यति । यदि स्यात् सूतके सूतिर्मृ तके च मृतिर्भवेत् ॥ शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहःशेषे द्विरात्रकम् । [] मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते ॥ * ॥ अर्व्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्यात् गर्भ- संस्रवः । तदा माससमैस्तासां दिवसैः शुद्धिरिष्यिते ॥ गर्भश्रुत्यां यथामासमचिरे तूत्तमे त्र्यहः । राजन्ये तु चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहमेव च ॥ अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिरेषा प्रकीर्त्तिता । रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति ॥ रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला । शुद्धा भर्त्तुश्चतुर्थेऽह्नि अशुद्धा दैवपैत्रयोः । दैवे कर्म्मणि पैत्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति ॥ * ॥ दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयते म्रियतेऽथवा । स्वमशौचं चरेत् सम्यक् पृथक्स्थानव्यवस्थिता ॥ तद्बन्धुवर्गस्त्वेकेन शुध्येत
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुद्धि" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें