🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:15:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संस्कार
saṃskāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संस्कार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ठीक करना । दुरुस्ती । सुधार ।
२. दोष या त्रुटि का निकाला जाना । शुद्धि ।
३. सजाना । अच्छ े या सुंदर रूप में लाना ।
४. धो माँजकर साफ करना । परिष्कार ।
५. बदन की सफाई । शौच ।
६. मनोवृत्ति या स्वभाव का शोधन । मानसिक शिक्षा । मन में अच्छी बातों का जमाना ।
७. शिक्षा, उपदेश, संगत, आदि का मन पर पड़ा हुआ प्रभाव । दिल पर जमा हुआ असर । जैसे,—जैसा लड़कपन का संस्कार होता है, वैसा ही मनुष्य का चरित्र होता है । ८ पूर्व जन्म की वासना । पिछले जन्म की बातों का असर जो आत्मा के साथ लगा रहता है (यह वैशेषिक के २४ गुणों में से एक है) । जैसे,—बिना पूर्व जन्म के संस्कार के विद्या नहीं आती ।
९. पवित्र करना । धर्म की दृष्टि से शुद्ध करना ।
१०. वे कृत्य जो जन्म से लेकर मरणकाल तक द्विजातियों के संबंध में आवश्यक होते हैं । वर्णधर्मानुसार किसी व्यक्ति के संबंध में होनेवाला विधान, रीति या रस्म । विशेष—द्विजातियों के लिये षोडश या द्वादश संस्कार कहे गए हैं । मनु के अनुसार उनके नाम ये हैं—गर्भाधान, पुंसवन, सीमंतोन्नयन, जातकर्म, नामकर्म, निष्क्रमण, अन्नप्राशन, चूड़ाकर्म, उपनयन, केशांत, समावर्तन और विवाह इनमें कर्णवेध, विद्यारंभ, वेदारंभ और अंत्येष्टि कर्म को गणना करने से इनकी संख्या १६ हो जाती है ।
११. मृतक की क्रिया ।
१२. इंद्रियों के विषयों के ग्रहण से उत्पन्न मन पर जमा हुआ प्रभाव ।
१२. मन द्वारा कल्पित या आरोपित विषय । भ्रांतिजन्य प्रतीति । प्रत्यय । (जैसी जगत् की, जो वास्तविक नहीं है ।) । विशेष—पंच स्कंधों में चौथा स्कंध 'संस्कार' है जो भबबंधन का कारण कहा गया है ।
१३. साफ करने या माँजने का झाँवाँ, पत्थर आदि । झवाँ ।
१४. चमकाना (को॰) ।
१५. व्याकरण की दृष्टि से शब्दों की विशुद्धि (को॰) ।
१६. खाना बनाना । भोग्य पदार्थ तैयार करना (को॰) ।
१७. छाप । प्रभाव (को॰) ।
१८. उपनयन संस्कार । यज्ञोपवीत कर्म (को॰) ।
१९. धार्मिक कृत्य या अनुष्ठान ।
२०. स्मरण शक्ति (को॰) ।
२१. साथ साथ रखना (को॰) ।
२२. पशुओं, पौधों आदि का पालन और रक्षण (को॰) । यौ॰—संस्कारकर्ता=संस्कार करानेवाला । संस्कारज=संस्कार से उत्पन्न होनेवाला । संस्कारनाम=जो नाम संस्कार के समय दिया गया हो । संस्कारपूत=(१) शिक्षा के कारण परिष्कृत । (२) संस्कार द्वारा जो पवित्र किया गया हो । संस्कारभूषण । संस्काररहित=संस्कारहीन । संस्कारवर्जित । संस्कार- विशिष्ट=पाक द्वारा परिष्कृत । जो पाक क्रिया के कारण उत्तम बना हो । संस्कारसंपन्न । संस्कारहीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-स्कार m. (ifc. f(आ). ) putting together, forming well, making perfect, accomplishment, embellishment, adornment, purification, cleansing, making ready, preparation, dressing (of food), refining (of metals), polishing (of gems), rearing (of animals or plants), GṛŚrS.; MBh.; Kāv., &c.
cleansing the body, toilet, attire, Hariv.
forming the mind, training, education, R.; Ragh.
correction (also in an astronomical sense, Sūryas.), correct formation or use of a word, Nir.; Sarvad.
correctness, purity (esp. of pronunciation or expression), MBh.; R. &c.
making sacred, hallowing, consecration, Mn.; MBh. &c.
a sacred or sanctifying ceremony, one which purifies from the taint of sin contracted in the womb and leading to regeneration (12 such ceremonies are enjoined on the first three or twice-born classes in Mn. ii, 27, viz. 1. गर्भाधान, 2. पुं-सवन, 3. सीमन्तोन्नयन, 4. जात-कर्मन्, 5. नामकर्मन्, 6. निष्क्रमण, 7. अन्न-प्राशन, 8. चूडा-कर्मन्, 9. उपनयन, 10. केशान्त, 11. समावर्तन, 12. विवाह, qq.vv.; accord. to Gaut. viii, 8 &c. there are 40 Saṃskāras), GṛS.; Mn.; MBh. &c. (IW. 188; 192 &c., RTL. 353)
the ceremony performed on a dead body (i.e. cremation), R.
any purificatory ceremony, W.
the faculty of memory, mental impression or recollection, impression on the mind of acts done in a former state of existence (one of the 24 qualities of the Vaiśeṣikas, including भावना, ‘the faculty of reproductive imagination’), Kaṇ.; Sarvad. (IW. 69)
(pl., with Buddhists) a mental conformation or creation of the mind (such as that of the external world, regarded by it as real, though actually non-existent, and forming the second link in the twelvefold chain of causation or the fourth of the 5 Skandhas), Dharmas. 22; 42
a polishing stone, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संस्कारः 1 Making perfect, refining, polishing; (मणिः) प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ R. 3. 18. --2 Refinement, perfection, grammatical purity (as of words); संस्कारवत्येव गिरा मनीषी Ku. 1. 28; (where Malli renders the word by व्याकरणजन्या शुद्धिः); R. 15. 76. --3 Education, cultivation, training (as of the mind); [] निसर्गसंस्कारविनति इत्यसौ नृपणे चक्र युवराजशब्दभाक् R. 3. 35 Ku. 7. 10. --4 Making ready, preparation. --5 Cooking dressing (as of food &c.). --6 Embellishment, decoration, ornament; स्वभावसुंदरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते Dṛ. Ś. 49; Ś. 7. 23; Mu. 2. 10. --7 Consecration, sanctification, hallowing. --8 Impression, form, mould, operation, influence; यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् H. Pr. 8; Bh. 3. 84. --9 Idea, notion, conception. --10 Any faculty or capacity --11 Effect of work, merit of action. फलानुमेयाः प्रारंभाः संस्काराः प्राक्तना इव R. 1. 20. --12 The self-reproductive quality, faculty of impression; one of the 24 qualities or guṇas recognised by the Vaiśeṣikas; it is of three kinds:--भावना, वेग, and स्थितिस्थापकता q.q. v.v. --13 The faculty of recollection, impression on the memory; संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S. --14 A purificatory rite, a sacred rite or ceremony; संस्कारार्थं शरीरस्य Ms. 2. 66; R. 10. 78; (Manu mentions 12 such Saṃskāras; see Ms. 2. 26; some writers increase the number to sixteen). --15 Purification, purity. --16 A rite or ceremony in general. --17 Investiture with the sacred thread. --18 Obsequial ceremonies. --19 A polishing stone; Ś. 6. 5 (where संस्कार may mean ‘polishing’ also). --Comp. --पूत a. {1} purified by sacred rites. {2} purified by refinement or education. --रहित, वर्जित, --हीन a. (a person of one of the three higher castes) over whom the purificatory ceremonies, particularly the thread-ceremony, have not been performed and who therefore becomes a Vrātya or outcast; cf. व्रात्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्कार पु० सम् + कृ--सुट् च । सतोगुणान्तराधानरूपे १ प्र- तियत्ने यथा अलङ्कारादेरस्त्रादेर्वस्त्रादेश्च उद्दीपनलिशा- नमार्जनादयः, दर्पणादेर्निर्मलीकरणादिः ब्राह्मादेश्च यज्ञाङ्गतासम्पदानाय वैदिकमार्गेण प्रोक्षणादिः । स च “संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षभ्य क्षणादिषु” कुसुमा० उक्तेः पुरुषस्यैव धर्मः” न्यायभतम् । प्रोक्षिता एव ब्रीहयः पुरोडाशाय कल्पन्ते नाप्रोक्षिता इति प्रोक्षणादिजन्यसंस्कारोयज्ञाङ्गपुरडाशेष्विति द्रव्यधर्मः मी- मांसकाः । एवं स्नालाचमनादिजन्याः संस्कारा देहे उत्पद्यमाना अपि” तदभिमानिजीवे कल्प्यन्ते इति वेदान्तिनः । २ स्मृतिहेतौ अनुभवजत्ये आत्मवृत्तिगुणभेदे पृथिव्यादिचतुष्टयस्थे ३ वेगाख्ये गुणे, यथावस्थिततया- स्थापनप्रयोजफे स्थितिस्थापनाख्ये ४ गुणभेदे च “संस्कारभेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने । मूर्त्त- मात्रे तु वेगः स्यात् कर्मजो वेगजः क्वचित् । स्थिति- स्थापकसंस्कारः क्षितौ केचिच्चतुर्प्वपि । अतीन्द्रियः स विज्ञेवः क्वचित् स्मन्देऽपि कारणम् । भावनाख्यस्तु संस्कारो जोववृत्तिरतीन्द्रियः । उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चपः कारणं भवेत् । स्मरणे प्रत्यनिज्ञायामप्यसौ हेतु- रुच्यत” भाषा० “नित्यः संस्कारो नास्ति वेगस्तु द्विविधः कर्मजवेगजभेदात् तत्र शरादौ नोदनजनितेन कर्मणा वेगो जन्यते तेग च पूर्वकर्मनाशादुत्तरं कर्म एवमुत्तरो- त्तरमपि कर्म जायते । वेगं विना कर्मणः कर्मान्तरा- जनकत्वात् “षूर्वकर्मनाशे उत्तरकर्मोत्पत्तिश्च न स्यात् । यत्र वेगवता कपालेन जनिते घटे वेगो जन्यते तत्र [] वेगजो वेगः । स्थितिस्थापकसंस्कारश्चातीन्द्रियः आ- कृष्टशाखादीनां परित्यागे यत् पूर्वदेशगमनं तत्र स्थिति- स्थापकोहेतुः । उपेक्षानात्मकानश्चयेन भावनाख्यसंस्कारो जन्यते स च स्मरणे प्रत्यभिज्ञायां च हेतुः जीववृत्तिः रतीन्द्रियश्च स च चरमफलनाश्यः क्वचित्ंरोगादिनाश्यः क्वचित् कालनाश्यः” सि० मु० अन्ये तु समानविषयकं स्मरणमेव संस्कारनाशकम् अतएव “जायते च पुनः- पुनःस्मरणाददृढतमसंस्कारः” इति दीधिकृत् इत्याहुः । संस्कारत्वं तु न जातिरिति चषकादौ व्यवस्थापितम् । ५ शास्त्राभ्यासजन्यव्युत्पत्तौ, व्याकरणोक्तदिशा शब्दानां ६ साधनप्रकारे, विप्रादीनां वैदिककर्मार्हत्वप्रयोजके ७ गर्भा- धानादौ क्रियाकलापे ८ पाके च । विप्रादीनां देहसं- स्काराश्च अष्टाचत्वारिंशत् तच्छब्दे ५१० पृ० दर्शिताः । हूदानीन्तनानां तु गर्भाधानाद्याविवाहान्ताः दशविधाः प्रसिद्धाः । तेषां च देह दोषनाशकता यथोक्तं हारीतेन “गर्भाधानवदुपेतो ब्रह्मगर्भं संदंदाति पुंसवनात् पुंसी- करोति फलस्थापनात् मातापितृजपाष्मानमपोहति रेतोरक्तमर्भोपघातः पञ्चगुणो जातकर्मणा प्रथममपो- हति नामकरणेन द्वितीयं प्राशनेन तृतीयं चूडाकर- णेन चतुर्थं स्नापनेन पञ्चममेतैरष्टाभिः संस्कारैर्गर्भा- पष्ठातात् पूतो भवति” । “स्नापनं समावर्त्तनम्” उप- तयनस्य वेदग्रहणार्थत्वम् विवाहस्याग्निसाध्यस्मार्त्त- कार्यार्थत्वमितिविषेकः अतो दशविधाः । “गर्भाधानमृतौ पुंसः करणं स्पन्दनात् पुरा । षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म च । अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्कमः । षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्य्यायथाकु- लम् । एवमेनः शमं यति वीजगर्भसमुद्भम्” याज्ञ० । अत्र जातकर्मनिष्क्रामावधिकौ संस्कारौ बीजादिदोषनि- वारकतयोक्तौ । अग्निस्थापनार्थश्च पञ्चविधः भूसस्कारः गृह्ये दर्शितः ते च समूहनमुपलेपनमुल्लेस्यनं सिकतो- द्धरणमभ्युक्षणञ्चेति । दीक्षणीयतान्त्रिकमन्त्रसंस्काराश्च द्रशविधाः दीक्षा० त० दर्शिता यथा शारदायाम् “मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संस्कारः, पुं, (सं + कृ + घञ् ।) प्रतियत्नः । अनुभवः । मानसकर्म्म इति मेदिनी ॥ न्याय- मते गुणविशेषः । स च त्रिविधः । वेगाख्य- संस्कारः १ अयं मूर्त्तपदार्थस्थायी । क्वचिद्वेग- जन्यः क्कचित्कर्म्मजन्यश्च । स्थितिस्थापक- संस्कारः २ अयं पृथिवीगुणः केषाञ्चिन्मते पृथि- व्यादिचतुःपदार्थगुणः । अयं अतिन्द्रियः स्पन्दनकारणञ्च । भावनाख्यसंस्कारः ३ अयं आत्मनः अतीन्द्रियगुणः । उपेक्षानात्मक- निश्चयजन्यः । अयं स्मरणप्रत्यभिक्षयोः कार- णञ्च ॥ * ॥ अस्य प्रमाणम् । “संस्कारभेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने । मूर्त्तमात्रे तु वेगः स्यात् कर्म्मजो वेगजः क्वचित् ॥ स्थितिस्थापकमंस्कारः क्षितौ केचिच्चतुर्ष्वपि । अतीन्द्रियः स विज्ञेयः क्वचित् स्पन्देऽपि कारणम् ॥ भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः । उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥ स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ शुद्धिः अदृष्टविशेषजनककर्म्म । यथा । यद्यग्नि- स्थापनान्तरं कर्म्मकाले वृष्ट्यादिशङ्कया संस्फृ- ताग्निरन्यत्रानीयते तदा पुनर्भूसंस्ककारः कर्त्तव्यः । संमुह्य उपलिप्य उल्लिख्य उद्धृत्य अभ्युक्षयेत् एष संस्कारोऽनुगतोऽग्नौ भूयः । इति गृह्यान्तरात् । इति संस्कारतत्त्वम् ॥ * ॥ दशविधसंस्कारा यथा । विवाहः १ गर्मा- धानम् २ पुसवनम् ३ सीमन्तोन्नयनम् ४ जातकर्म्म ५ नामकरणम् ६ अन्नप्राशनम् ७ चूडाकरणम् ८ उपनयनम् ९ समावर्त्तनम् १० । यथा हारीतः । गर्भाधानवदुपेतो ब्रह्मगर्भं सन्दधाति पुंसवनात् पुंसीकरोति फलस्थापनात् मातापितृज पाप्मानमपोहति रेतोरक्तगर्भो- पघातः पञ्चगुणो जातकर्म्मणा प्रथममपोहति नामकरणेन द्वितीयं प्राशनेन तृतीयं चूडा- करणेन चतुर्थं स्नापनेन पञ्चमं एतैरष्टाभिः संस्कारैर्गर्भोपघातात् पूतो भवतीति । स्नान- मत्र समावर्त्तनरूपमिति कल्पतरुः । इति संस्कारतत्त्वम् ॥ * ॥ याज्ञवल्क्यः । “गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा । षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म्म च ॥ अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः । षष्ठेऽन्नपाशनं माभि चूडा कार्य्या यथाकुलम् ॥ एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ संस्कृतानामधिकारमाह याज्ञवल्क्यः । “असस्कृतास्तु संस्कार्य्या भ्रातृभिः पूर्व्वसंस्कृतैः [] भगिन्यश्च निजादंशाद्दत्त्वांशन्तु तुरीयकम् ॥” असंस्कृता भ्रातरो भगिन्यश्च पूर्वसंस्कृतैरुप- नीतैः । अन्यथा मन्त्रपाठानधिकारापत्तेःइत्यु- द्बाहतत्त्वम् ॥ एषां विवरणं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् । गरुडपुराणोक्तसंस्कारास्तत्रैव ९३ । ९४ । ९५ अध्यायेषु द्रष्टव्याः ॥ * ॥ अथ जीर्णदेवगृहादिसंस्कारफलम् । “अथ चेज्जीर्णसंस्कारविधिः पुण्यो महामुने ! देवतादिषु कर्त्तव्यो महाभोगफलेप्सुभिः ॥ मूलादष्टगुणं पुण्यं जीर्णसंस्कारतो भवेत् । तस्मादनाथजीर्णेषु कार्य्यं संस्करणं मुने ! । स्वकीयं परकीयं वा यथाविभवविस्तरैः ॥ स्वतो वा परतो वाद्य यस्तु संस्कुरुते सुरान् । स यावच्चन्द्रसूर्य्यौ गौस्तावत्कालं सुखी- भवेत् ॥ लोकेषु तेषु देवानां विरजस्केषु हृष्टधीः । यथा गोमेधयज्ञेषु पशुरोमसमाः समाः ॥ वसते दिवि हृष्टात्मा जीर्णसंस्कारकारकः । अनाथा वा सनाथा वा पूजनीयाः सदा सुराः ॥ इति देवीपुराणे पूजाविधिनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-206-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
संस्कारकसंस्कारकत्वसंस्कारकमलाकरसंस्कारकर्तृसंस्कारकौमुदीसंस्कारकौस्तुभसंस्कारकौस्तुभदीधितिसंस्कारगङ्गाधरसंस्कारगणपतिसंस्कारजसंस्कारतत्त्वसंस्कारतासंस्कारत्वसंस्कारत्वजातिखण्डनसंस्कारदीधितिसंस्कारनामन्संस्कारनिर्णयसंस्कारनृसिंहसंस्कारपद्धतिसंस्कारपद्धतिरहस्यसंस्कारपरिशिष्टसंस्कारपूतसंस्कारप्रकरणसंस्कारप्रकाशसंस्कारप्रदीपसंस्कारप्रदीपिकासंस्कारप्रयोगसंस्कारभास्करसंस्कारभूषणसंस्कारमयसंस्कारमयूखसंस्कारमुक्तावलीसंस्काररत्नसंस्काररत्नमालासंस्काररहितसंस्कारवत्संस्कारवत्त्वसंस्कारवत्वसंस्कारवर्जितसंस्कारवादार्थ
🔁 जिनके अर्थ में "संस्कार" आता है (16)
परिष्कार संस्कार । शुद्धि । सफाईअपमार्जन शुद्बि । सफाई । संस्कार । संशोधनसंस्क्रिया संस्कार । संस्कृतिअभिप्रणयन संस्कार । वेदविधि से अग्नि आदि का संस्कारव्यवदान किसी पदार्थ को शुद्ध और साफ करने की क्रिया । संस्कार । सफाईप्रतीत्यसमुत्पाद बौद्धों के अनुसार अविद्या, संस्कार, विज्ञान, अमरूप, षडायतन, स्पर्श, वे…परिष्करण संस्कार । परिष्कार । शुद्धिगंध बास । महक । विशेष—न्याय या वैशेषिक में गंध को पृथिवी का गुण और घ्राण य…वासना प्रत्याशाप्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छापीतांबर पीले रंग का वस्त्र । पीला कपड़ाप्रतिक्रिया प्रतिकार । बदलासुधार सुधरने की किया या भाव । दोष या त्रुटियों का दूर किया जाना । संशोधन । स…संस्कृति शुद्धि । सफाईरिफार्म दोषों या त्रुटियों का दूर किया जाना । किसी संस्था या विभाग में परिवर्त…मनुर्म्मृत धर्मशास्त्र के एक प्रसिद्ध ग्रंथ का नाम जो मनुप्रणीत है । मनुसंहिता । …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें