🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंध
gaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंध संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गन्ध]
१. बास । महक । विशेष—न्याय या वैशेषिक में गंध को पृथिवी का गुण और घ्राण या नासिका का विषय कहा है । यद्यपि साधारण भेद दो हैं—सुगंध और दुर्गंध, पर शास्त्रकारों ने इसके प्रधान दस भेद किए है । (क) इष्ट, जैसे कस्तूरी आदि की । (ख) अनिष्ट, जैसे मुर्दें आदि की । (ग) मधुर; जैसी मधु, फूल आदि की । (घ) अम्ल, जैसी आम, आँवले की । (च) कटु, जैसी मिर्च आदि की । (छ) निहारी, जैसी हींग आदि में । (ज) संहत, जैसी चित्रगंध की । (झ) स्निग्ध जैसी घी की । (ट) रूक्ष, जैसे सरसों राई आदि की । (ठ) विशद, जैसी चावल आदि की ।
२. सुगंध । सुवास । विशेष—इसे लोगों ने पाँच प्रकार की माना है । (क) चूर्णाकृत, (ख) घृष्ट, (ग) दाहाकर्षित (घ) संमर्दज और (ङ) प्राण्योंगेदभव ।
३. सुगंधित द्रव्य जो शरीर में लगाया जाय । जैसे,—चंदन आदि का लेप ।
४. लेश । अणुमात्र । संस्कार । संबंध । जैसे, — उसमें भलमंसाहत की गंध भी नहीं है । उ॰—जेहि धंध जाकर मन बसे सपने सूझ सो गंध । तेहि कारन तपसी तप साधहि करहि प्रेम चित वंध । जायसी (शब्द॰) ।
५. गंधक ।
६. शोभांजन । सहिजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गन्ध अस्, m. smell, odour (nine kinds are enumerated, viz. इष्ट, अनिष्ट, मधुर, कटु, निर्हारिन्, संहत, स्निग्ध, रूक्ष, विशद, MBh. xii, 6848; a tenth kind is called अम्ल, L.), RV. i, 162, 10; AV.; VS. &c. (ifc. f(आ). , MBh.; BhP.)
a fragrant substance, fragrance, scent, perfume (generally used in pl.; in comp. = ‘fragrant’, cf. -जल &c.), Gobh.; Lāṭy.; PārGṛ. &c.
sulphur
pounded sandal-wood, Caurap.
a sectarial mark on the forehead (called so in the south of India), RTL. p. 66
myrrh, L.
Hyperanthera Moringa, L.
(ifc.) the mere smell of anything, small quantity, little, MBh. i, 989; Pāṇ. v, 4, 136; Pat.; Suśr. i, 13
connection, relationship, L.
a neighbour, L.
pride, arrogance, Megh. 9 (for गर्ध?)
Śiva, MBh. xii, 10378
गन्ध (अम्), n. smell, DhyānabUp. 7 and 9
black aloe-wood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (345,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंधः [गंध्-पचाद्यच्] 1 Smell, odour; गंधमाघ्राय चोर्व्याः Me. 21; अपघ्नंतो दुरितं हव्यगंधैः Ś. 4. 7; R. 12. 27. (गंध is changed to गंधि when as the last member of a Bah. comp. it is preceded by उद्, पूति, सु, सुरभि, or when the compound implies comparison; सुगांधि, सुरभिगंधि, कमलगंधि मुखं; शालिनिर्यासगंधिभिः R. 1. 38; आहुति˚ 1. 53; also when गंध is used in the sense of ‘a little’). --2 Smell considered as one of the 24 properties or guṇas [] of the Vaiśeṣikas; it is a property characteristic of पृथिवी or earth which is defined as गंधवती पृथ्वी T. S. --3 The mere smell of anything, a little, a very small quantity; घृतगंधि भोजनं Sk. --4 A perfume, any fragrant substance; एषा मया सेविता गंधयुक्तिः Mk. 8; Y. 1. 231; Mu. 1. 4. --5 Sulphur. --6 Pounded sandal wood. --7 Connection, relationship. --8 A neighbour. --9 Pride, arrogance; as in आत्तगंध humbled or mortified. --10 An epithet of Śiva. --धं 1 Smell. --2 Black aloewood. --Comp. --अधिकं a kind of perfume. --अपकर्षणं removing smells. --अंबु n. fragrant water. --अम्ला the wild lemon tree. --अश्मन् m. sulphur. --अष्टकं a mixture of 8 fragrant substances offered to deities, varying in kind according to the nature of the deity to whom they are offered. --आखुः the musk-rat. --आजीवः a vendor of perfumes. --आढ्य a. rich in odour, very fragrant; स्रजश्चोत्तमगंधाढ्याः Mb. --(ढ्यः) the orange tree. --(ढ्यं) sandal-wood. --इंद्रियं the organ of smell. --इभः, --गजः, द्विपः, --हस्तिन् m. ‘the scentelephant’, an elephant of the best kind; (यस्य गंधं समाघ्राय न तिष्ठंति प्रतिद्विपाः । स वै गंधगजो नाम नृपतोर्वीजयावहः ॥); Mu. 2. 6; शमयति गजानन्यान्गंधद्विपः कलभोऽपि सन् V. 5. 18; R. 6. 7; 17. 70; Ki. 17. 17. --उत्तमा spirituous liquor. --उदं scented water. --उपजीविन् m. one who lives by perfumes, a perfumer. --ओतुः (forming गंधोतु or गंधौतु) the civet-cat. --कारिका {1} a female servant whose business is to prepare perfumes. {2} a female artisan living in the house of another, but not altogether subject to another's control. --कालिका, --काली f. N. of Satyavatī, mother of Vyāsa. --काष्ठं aloewood. --कुटी a kind of perfume. --केलिका, --चेलिका musk. --ग a. {1} taking a scent, smelling. {2} redolent. --गजः see गंधेभ. --गुण a. having the property of odour. --घ्राणं the smelling of any odour. --जलं fragrant water. --ज्ञा the nose. --तूर्यं a musical instrument of a loud sound used in battle (as a drum or trumpet). --तैलं a fragrant oil, a kind of oil prepared [] with fragrant substances. --दारु n. aloe-wood. --द्रव्यं a fragrant substance. --धारिन् a. bearing fragrance. (--m.) an epithet of Śiva. --धूलिः f. musk. --नकुलः the muskrat. --नालिका, --नाली the nose. --निलया a kind of jasmine. --पः N. of a class of manes. --पत्रा, --पलाशी a species of zedoary. --पलाशिका turmeric. --पालिन् m. an epithet of Śiva. --पाषाणः sulphur. --पिशाचिका the smoke of burnt fragrant resin (so called from its dark colour or cloudy nature, or perhaps from its attracting demons by fragrance). --पुष्पः {1} the Vetasa plant. {2} the Ketaka plant. --(ष्पं) {1} a fragrant flower. {2} flowers and sandal offered to deities at the time of worship. --पुष्पा an indigo plant. --पूतना a kind of imp or goblin. --फली {1} the Priyaṅgu creeper. {2} a bud of the Campaka tree. --बंधुः the mango tree. --मातृ f. the earth. --मादन a. intoxicating with fragrance. --(नः) {1} a large black bee. {2} sulphur. {3} an epithet of Rāvaṇa. --(नः --नं) N. of a particular mountain to the east of Meru, renowned for its fragrant forests. --(नं) the forest on this mountain. --मादनी spirituous liquor. --मदिनी lac. --मार्जारः the civet-cat. --मुखा, --मूषिकः --मूषी f. the musk rat. --मृगः {1} the civet cat. {2} the muskdeer. --मैथुनः a bull. --मोदनः sulphur. --मोहिनी a bud of the Champaka tree. --युक्तिः f. preparation of perfumes. --रसः myrrh. ˚अंगकः turpentine. --राजः a kind of jasmine. --(जं) {1} a sort of perfume. {2} sandal-wood. --लता the Priyangu creeper. --लोलुपा {1} a bee. {2} a fly or gnat. --वहः the wind; रात्रिंदिवं गंधवहः प्रयाति Ś. 5. 4; दिग्दक्षिणा गंधवहं मुखेन Ku. 3. 25. --वहा the nose. --वाहः {1} the wind; Bv. 1. 104. {2} the musk-deer. --वाही the nose. --विह्वलः wheat. --वृक्षकः --वृक्षः the Śāla tree. --व्याकुलं a kind of fragrant berry (कक्कोल.) --शुंडिनी the musk-rat. --शेखरः musk. --सारः {1} sandal {2} a kind of jasmine. --सुखी सूयी the musk shrew. --सोमं the white water-lily. --हारिका a female servant whose business is to prepare perfumes; cf गंधकारिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0450-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गन्ध, क ङ द्रुहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, गन्धयते । द्रुहि हिंसायाम् । गतिहिंसायाचनेष्विति रमानाथः । इति दुर्गादासः ॥
गन्धं, क्ली, (गन्धो विद्यतेऽस्य । अर्श आदित्वादच् । कृष्णागुरु । इति राजनिर्घण्टः ॥
गन्धः, पुं, (गन्ध + पचाद्यच् ।) आमोदः । इति विश्वः । स तु घ्राणग्राह्यपृथिवीगुणः । यथा, -- “घ्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो घ्राणस्यैवोपकारकः । सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्त्तितः ॥” इति भाषापरिच्छेदे । १०३ ॥ (अस्य लक्षणान्तरं यथा, घ्राणमात्रग्राह्यगुणत्व- व्याप्यजातिमत्वं गन्धत्वं यद्वा पृथिवीवृत्तिमात्र- वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्वमिति ॥) स तु दशविधः । (यथा, महाभारते । १४ । ५० । ४०-४२ । “शब्दः स्पर्शस्तथारूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ पार्थिवश्च सदागन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान् ॥ इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्नः कटुस्तथा । निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥” एतेषामपि केषु को गन्ध इत्येतद्विवृतिमाह ।) इष्टः १ कस्तूरिकादौ । अनिष्टः २ शवादौ । मधुरः ३ मधुपुष्पादौ । अम्लः ४ आम्रा- तकादौ । कटुः ५ मरिचादौ । निर्हारी ६ हिङ्ग्वादौ । संहतः ७ चित्रगन्धः अनेककल्क- गतः । स्निग्धः ८ सद्यस्तप्तघृतादौ । रूक्षः ९ सार्षपतैलादौ । विशदः १० शाल्यन्नादौ ॥ * ॥ सौरभम् । तत्तु पञ्चविधम् । यथा, -- “गन्धञ्च सम्यक् शृणुतं पुत्त्र वेतालभैरव ! । चूर्णीकृतो वा घृष्टो वा दाहाकर्षित एव वा ॥ रसः सम्मर्द्दजो वापि प्राण्यङ्गोद्भव एव वा । गन्धः पञ्चविधः प्रोक्तो देवानां प्रीतिदायकः ॥ गन्धचूर्णं गन्धपत्रं चूर्णं सुमनसां तथा । प्रशस्तगन्धयुक्तानां पत्रचूर्णानि यानि च ॥ तानि गन्धाह्वयानि स्युः स गन्धः प्रथमः स्मृतः । १ घृष्टो मलयजो गन्धः शरलश्च नमेरुणा ॥ अगुरुप्रभृतिश्चापि यस्य पङ्कः प्रदीयते । घृष्ट्वा स घृष्टो गन्धोऽयं द्वितीयः परिकीर्त्तितः ॥ २ ॥ देवदार्व्वगुरुब्रह्मशालसारान्तचन्दनाः । प्रियादीनाञ्च यो दग्ध्वा गृह्यते दाहजो रसः ॥ स दाहाकर्षितो गन्धस्तृतीयः परिकीर्त्तितः । ३ । सगन्धकरवीविल्वगन्धिनीतिलकं तथा ॥ [] प्रभृतीनां रसो योऽसौ निष्पीड्य परिगृह्यते । स संमर्द्दोद्गतो गन्धः संमर्द्दज इतीष्यते ॥ ४ ॥ मृगनाभिसमुद्भूतस्तत्कोषोद्भव एव वा । गन्धः प्राण्यङ्गजः प्रोक्तो मोददः स्वर्गवासि- नाम् ॥ ५ ॥ कर्पूरगन्धसाराद्याः क्षोदे घृष्टे च संस्थिताः । चन्द्रभागादयश्चापि रसे पङ्के च सङ्गताः ॥ गन्धसारस्तु सर्व्वत्र संसर्गादौ प्रयुज्यते । मृगनाभिर्भवेद्घृष्टश्चूर्णोऽप्यन्यस्य योगतः ॥ एवं सर्व्वस्तु सर्व्वत्र गन्धो भवति पञ्चघा । घृष्टादिभावादन्योन्यं गन्धः प्रीतिकरः परः ॥ गन्धस्य विस्तरो भेदः प्रोक्तः कालीयकादयः । सर्व्वः पञ्चविधेष्वेव प्रविष्टो भवति क्षणात् ॥” * ॥ “गन्धो मलयजो यस्तु दैवे पैत्र्ये च सम्मतः । तत्पङ्को वा रसो वापि चूर्णो वा विष्णुतुष्टिदः ॥ सर्व्वेषु गन्धजातेषु प्रशस्तो मलयोद्भवः । तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन दद्यान्मलयजं सदा ॥ कृष्णागुरुः सकर्पूरः सहितो मलयोद्भवैः । वैष्णवीप्रीतिदो गन्धः कामाख्यायाश्च भैरव ! ॥ कुङ्कमागुरुकस्तूरीचन्द्रभागैः समीकृतैः । त्रिपुराप्रीतिदो गन्धस्तथा चण्ड्याश्च शम्भुना ॥ दैवतोद्देशपूर्व्वेण गन्धान् सम्पूज्य साधकः । देवायेज्याय वितरेत् सर्व्वसाध्येषु पूजकः ॥ गन्धेन लभते कामं गन्धो धर्म्मप्रदः सदा । अर्थानां साधको गन्धो गन्धे मोक्षः प्रतिष्ठितः ॥ अयं वां कथितो गन्धः पुत्त्रौ वेतालभैरवौ ! ॥ इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥ प्रतिवेशी । लेशः । सम्ब
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंध" आता है (18)
सीह महक । गंधपंचोपचार पूजा में प्रयुक्त होनेवाले या साधन रूप पाँच द्रव्य । गंध, पुष्प, धूप, …बू बास । गंध । महकबासु ‡ संज्ञा स्त्री॰ महक । गंध । दे॰ 'वास'सेंट सुगंधियुक्त द्रव्यउत्सर्पिणो जैनमतानुसार काल की वह गति या अवस्था जिसमें रूप, रस, गंध, स्पर्श इन चार…गुण किसी वस्तु में पाई जानेवाली वह बात जिसके द्वारा वह दूसरी वस्तु से पहचा…धमनी शरीर के भीतर की वह छोटी या बड़ी नली जिसमें रक्त आदि का संचार होता रहता…पूजा ईश्वर या किसी देवी देवता के प्रति श्रद्धा, संमान, विनय और समर्पण का भा…मूर्त्त जिसका कुछ रूप या आकार हो । साकार । विशेष—नैयायिकों के मत से पृथ्वी, जल…परमाणु अत्यंत सूक्ष्म अणु । पृथ्वी, जल, तेज और वायु इस चार भूतों का वह छोटे स…बास रहने की क्रिया या भाव । निवासबोय ‡ संज्ञा स्त्री॰लपट आग के दहकने से उठा हुआ जलती वायु का स्तूप । अग्नि- शिखा । ज्वाला । आग …बासना इच्छा । वांछा । चाह । दे॰ 'वासना'मुश्क कस्तूरी । मृगमद । मृगनाभि । †अघ्रान पु संज्ञा पुं॰ङ व्यंजन वर्ण का पाँचवाँ और कवर्ग का अंतिम अक्षर । यह स्पर्श वर्ण है, और…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें