🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:52:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धमनी
dhamanī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम (2.4.130) अंजनकेशी · हनु · हट्टविलासिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धमनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] शरीर के भीतर की वह छोटी या बड़ी नली जिसमें रक्त आदि का संचार होता रहता है । विशेष—सुश्रुत के अनुसार धमनियाँ २४ हैं और नाभि से निकलकर १० ऊपर की ओर गई हैं, १० नीचे की और तथा चार बगल की ओर । ऊपर जानेवाली धमनियों द्वारा शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध, प्रश्वास, जँभाई, छींक, हँसना, रोना, बोलना इत्यादि व्यापार होते हैं । ये ऊर्ध्वगामिनी धमनियाँ हृदय में पहुँचकर तीन तीन शाखाओँ में विभक्त होकर ३० हो जाती हैं । इनसें से २ वातवहा, २ पित्तवहा, २ कफवहा, २ रक्तवहा और २ रसवहा, दस तो ये हैं । इनके अतिरिक्त ८ शब्द, रूप, रस और गंध को वहन करनेवाली है । फिर २ से मनुष्य बोलता है, २ से घोष करता है, २ से सोता है, २ से जागता है, २ धमनियाँ अश्रुवाहिनी हैं और २ स्त्रियों के स्तनों में दूध या पुरुषों के शरीर में शुक्र प्रवर्तित करनेवाली हैं । यह तो हुई ऊर्ध्वगामिनी धमनियों की बात । अब इसी प्रकार अधोगामिनी धमनियाँ वात, मूत्र, पुरीष, वीर्य, आर्तव इनको नीचे की ओर ले जाती हैं । ये धमनियाँ पहले पित्ताशय में जाकर खाए पीए हुए रस को उष्णता से शुद्ध करके उसे ऊर्ध्वगामिनी और तियँग्गामिनी धमनियों तथा सारे शरीर में पहुँचाती हैं । ये १० अधोगामिनी धमनियों भी आमाशय और पक्वाशय के बीच में पहूँचकर तीन तीन भागों में विभक्त होकर ३० हो जाती हैं । इनमें से दो दो धमनियाँ वायु, पित्त, कफ, रक्त और रस की वहन करने के लिये हैं । आँतों से लगी हुई
२. अन्नवाहिनी हैं, २ जलवाहिनी है और २ मूत्रवाहिनी । मूत्रवस्ति से लगी हुई २ धमनियाँ शुक उत्पन्न करनेवाली और २ प्रवर्तित करने या निकालनेवाली हैं । मोटी आँत सें लगी हुई २ मल को निका- लेती हैं । बाकी ८ धमानियाँ तिरछी जानेवाली धमनियों कौ पसीना देतो हैं ।
४. तिर्यग्गामिनी धमनियाँ हैं । उनकी सहस्त्रों लाखों शाखाएँ होकर आरीर के भीतर जाल की तरह फैली हुई हैं ।
२. वह नली जिसमें हृदय से शुद्ध लाल रक्त हृदय के स्पँदन द्वारा क्षण क्षण पर जाकर शरीर में फैलता रहता है । नाड़ी (आधुनिक) । विशेष—'धमनी' शब्द 'धम' धातु से बना है जिसका अर्थ है धौंकना । हृदय का जो स्पदन होता है वह भाथी के फूलने पचकने के समान होता है । अतः शुद्ध रक्तवाहिनी नाड़ियों को धमनी कहना बहुत उपयुक्त है । दे॰ नाड़ी ।
३. हलदी ।
४. कंठ । ग्रीवा । गर्दन (को॰) ।
५. वाक् । वाणी (को॰) ।
६. नरकट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धमनी (ई), f. a sort of perfume, Bhpr.
turmeric or Hemionitis Cordifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धमनिः, --नी f. 1 A reed, blow-pipe. --2 A tube or canal of the human body, tubular vessel, as a vein, a nerve, &c. --3 Throat, neck. --4 A speech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धमनि(नी) स्त्री धम--सौ० करणे अनि वा ङीप् । नाडीभेदे सिराभेदे । २ हट्टविलासिन्याम् अमरः । ३ हरिद्रायां ४ ग्रीवायाम् हेमच० ५ पृश्निपर्ण्यां राजनि० । [] ६ नाडिकायां शाकभेदे भावप्र० । ७ वाक्ये निरु० । सुश्रुते धमनीभेदकार्य्यादिकमुक्तं तच्च कायशब्दे १९१६ पृष्ठादौ दृश्यम् । ततः सिध्मा० लच् । धमनील तद्युक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धमनी, स्त्री, (धमनि + वा ङीष् ।) नाडी । (यथा, महाभारते । १२ । २१४ । १७ । “दश विद्यात् धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः । याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सह- स्रशः ॥” यथा, -- “ओजोवहाः शरीरे वा विधम्यन्ते समन्ततः । येनौजसा वर्त्तयन्ति प्रीणिताः सर्व्वदेहिनः ॥ यदृते सर्व्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते । यत्सारमादौ गर्भस्य यौऽसौ गर्भरसाद्रसः ॥ संवर्त्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा । यस्य नाशान्न नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् ॥ यच्छरीरबलं देहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः । तत्फला विविधा वाताः फलन्तीति महाफलाः ॥ ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात् सिराः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥ “चतुर्व्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः । तत्र केचिदाहुः सिरा धमनी स्रोतसामविभागः सिराषिकारा एव धमन्यः स्रोतांसि चेति । तत्तु न सम्यक् । अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः कस्याद्ब्यञ्जनान्यत्वान्मूलसन्नियमात् कर्म्मवैशेष्यादागमाच्च केवलन्तु परस्परसन्नि- कर्षात् सदृशागमकर्म्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त- कर्म्मणामप्यविभाग इव कर्म्मसु भवति ॥ तासान्तु नाभिप्रभवानां धमनीनामूर्द्ध्वगा दश- दश चाधोगामिन्यश्चतस्रस्तिर्य्यग्गाः । ऊर्द्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्ध- सितक्षुधितरुदितादीन्विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति । तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा [] जायन्ते तास्त्रिंशत् । तासान्तु वातपित्तकफ- शोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरस- गन्धानष्टाभिर्गृह्णीते । द्वाभ्यां भाषते च द्बाभ्यां घोषं करोति द्बाभ्यां स्वपिति द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते द्वे चाश्रुवाहिन्यौ । द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते । ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभि- वहतः । तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याता एताभिरूर्द्ध्वं नामेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवा- बाहवो धार्य्यन्ते याप्यन्ते च ॥” “अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्त्तवादीन्यधो वहन्ति । तास्तु पित्ताशयमभिप्रतिपन्नास्तत्रस्थ- मेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभि- वहन्त्यः शरीरं तर्पयन्त्यर्पयन्ति चोर्द्ध्वगतानां तिर्य्यग्गतानां रसस्थानञ्चाभिपूरयन्ति मूत्रपुरीष- स्वेदांश्च विरेचयन्त्यामपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत् । तासान्तु वातपित्तकफ- शोणितरसान् द्बे द्वे वहतस्ता दश द्बे अन्न- वाहिन्यावन्त्राश्रिते तोयवहे द्बे मूत्रवस्तिमभि- प्रपन्ने मूत्रवहे द्वे शुक्रवहे द्बे शुक्रप्रादुर्भावाय द्वे विसर्गाय ते एव रक्तमभिवहतो नारीणा- मार्त्तवसंज्ञम् । द्वेवर्च्चो निरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रति- बद्धे । अष्टावन्यास्तिर्य्यग्गानां धमनीनां स्वेदमर्प- यन्ति । तास्त्वेतास्त्रिंशत् स विभागा व्याख्याता एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुद- वस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्य्यन्ते याप्यन्ते च ॥” “तिर्य्यग्गानान्तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभन्वन्ते तास्त्वसंख्येया- स्ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततञ्च । तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेद- मभिवहन्ति रसञ्चापि सन्तर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्य्याण्यन्तः शरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि तैरेव स्पर्शसुखमसुखं वा गृह्णाति । तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्व्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ॥” इति सुश्रुते शरीरस्थाने नवमेऽध्याये ॥ * ॥) हट्टविलासिनी । इत्यमरः ॥ हरिद्रा । ग्रीवा । इति हेमचन्द्रः । ३ । २९५ ॥ पृश्निपर्णी । इति राजनिर्घण्टः ॥ नलिका । इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धमनी" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें