🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ईश्वर या किसी देवी देवता के प्रति श्रद्धा, संमान, विनय और समर्पण का भाव प्रकट करनेवाला कार्य । अर्चना । आराधन ।
२. वह धार्मिक कृत्य जो जल, फूल, फल, अक्षत अथवा इसी प्रकार के और पदार्थ किसी देवी देवता पर चढ़ाकर या उसके निमित्त रखकर किया जाता है । आराधन । अर्चा । विशेष—पूजा संसार की प्रायः सभी आस्तिक और धार्मिक जातियों में किसी न किसी रूप में हुआ करती है । हिंदू लोग स्नान और शिखावंदन, आदि करके बहुत पवित्रता से पूजा करते हैं । इसके पंचोपचार, दशोपचार और षोडशोपचार ये तीन भेद माने जाते हैं । गंध, पुष्प, धूप, दीप और नैवेद्य से जो पूजा की जाती है उसे पंचोपचार; जिसमें इन पाँचों के अतिरिक्त पाद्य, अर्ध्य, आचमनीय, मधुपर्क और आचमन भी हो वह दशोपचार और जिसमें इन सबके अतिरिक्त आसन, स्वागत, स्नान, वसन, आभरण और वंदना भी हो वह षोडशोपचार कहलाती है । इसके अतिरिक्त कुछ लोग विशे- षतः तांत्रिक आदि १८, ३६ और ६४ उपचारों से भी पूजा करते हैं । पूजा के सात्विक, राजसिक और तामसिक ये तीन भेद भी माने जाते हैं । जो पूजा निष्काम भाव से, बिना किसी आडंबर के और सच्ची भक्ति से की जाती है वह सात्विक; जो सकाम भाव और समारोह से की जाय वह राजसिक; और जो बिना विधि, उपचार और भक्ति के केवल लोगों को दिखाने के लिये की जाय वह तामसिक कहलाती है । पूजा के नित्य, नैमित्तिक और काम्य के तीन और भेद माने जाते हैं । शिव, गणेश, राम, कृष्ण आदि की जो पूजा प्रतिदिन की जाती है वह नित्य, जो पूजा पुत्रजन्म आदि विशिष्ट अवसरों पर विशिष्ट कारणों से की जाती है वह नैमित्तिक और जो पूजा किसी अभीष्ट की सिद्धि के उद्देश्य से की जाती है वह काम कहलाती है ।
३. आदर सत्कार । खातिर । आचभगत । यौ॰—पूजा प्रतिष्ठा ।
४. किसी को प्रसन्न करने के लिये कुछ देना । भेंट । रिश्वत । जैसे, पुलिस की पूजा करना, कचहरी के अमलों की पूजा करना ।
५. तिरस्कार । दंड । ताड़ना । प्रहार । कुटाई । जैसे,—जबतक इस लड़के की अच्छी तरह पूजा न होगी तबतक यह नहीं मानेगा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूजा [पूज्-भावे-अ] Worship, honour, adoration, respect, homage; R. 1. 79. --Comp. --अर्ह
a. venerable, respectable, worshipful, worthy of reverence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-c) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूजा, स्त्री, (पूजनमिति । पूज + “चिन्तिपूजि- कथिकुम्बिचर्च्चश्च ।” ३ । ३ । १०५ । इति अङ् । ततष्टाप् ।) पूजनम् । तत्पर्य्यायः । नमस्या २ अपचितिः ३ सपर्य्या ४ अर्च्चा ५ अर्हणा ६ । इत्यमरः । २ । ७ । ३५ ॥ नुतिः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । १ । ५१ । ५ । “अपि रामे महाभागा मम माता यशस्विनी । वन्यैरुपाहरत् पूजां पूजार्हे सर्व्वदेहिनाम् ॥”) तस्याः सामान्यानुष्ठानं यथा, -- “आदावृष्यादिकन्यासः करशुद्धिस्ततः परम् । अङ्गुलिव्यापकन्यासौ हृदादिन्यास एव च ॥ तालत्रयञ्च दिग्बन्धः प्राणायामस्ततः परम् । ध्यानं पूजा जपश्चैव सर्व्वतन्त्रेष्वयं विधिः ॥” इति तन्त्रसारे यामलः ॥ शक्तिविषये चतुःषष्टिरुपचारा यथा, -- आसनारोपणम् १ सुगन्धितैलाभ्यङ्गः २ मज्जन- शालाप्रवेशनम् ३ मज्जनमणिपीठोपवेशनम् ४ दिव्यस्नानीयम् ५ उद्बर्त्तनम् ६ उष्णोदक- स्नानम् ७ कनककलसस्थितसकलतीर्थाभिषेकः ८ धौतवस्त्रपरिमार्ज्जनम् ९ अरुणदुकूलपरि- धानम् १० अरुणदुकूलोत्तरीयम् ११ आलेप- मण्डपप्रवेशनम् १२ आलेपमणिपीठोपवेशनम् १३ चन्दनागुरुकुङ्कुमकर्पूरकस्तूरीरोचनादिव्य- गन्धसर्व्वाङ्गानुलेपनम् १४ केशभारस्य काला- गुरुधूपमल्लिकामालतीजातीचम्पकाशोकशत- पत्रपूगकुहरीपुन्नागकह्बारयूथीसर्व्वत्तुंकुसुम- मालाभूषणम् १५ भूषणमण्डपप्रवेशनम् १६ भूषण- मणिपीठोपवेशनम् १७ नवमणिमुकुटम् १८ चन्द्रशकलम् १९ सीमन्तसिन्दूरम् २० तिलक- रत्नम् २१ कालाञ्जनम् २२ कर्णपालीयुगलम् २३ नासाभरणम् २४ अधरयावकः २५ ग्रथन- भूषणम् २६ कनकचित्रपदकम् २७ महापदकम् २८ मुक्तावलिः २९ एकावलिः ३० देवच्छन्दकः ३१ केयूरयुगलचतुष्टयम् ३२ वलयावलिः ३३ ऊर्म्मिकावलिः ३४ काञ्चीदाम ३५ कटिसूत्रम् ३६ शोभाख्याभरणम् ३७ पादकटकम् ३८ रत्ननूपुरम् ३९ पादाङ्गुरीयकम् ४० एककरे [] पाशः ४१ अन्यकरेऽङ्कुशम् ४२ इतरकरे पुण्ड्रेक्षु- चापः ४३ अपरकरे पुष्पबाणाः ४४ श्रीमन्मा- णिक्यपादुका ४५ स्वसमानवेशास्त्रावरणदेव- ताभिः सह सिंहासनारोहणम् ४६ कामेश्वर- पर्य्यङ्कोपवेशनम् ४७ अमृताशनचषकम् ४८ आचमनीयम् ४९ कर्पूरवटिका ५० आनन्दो- ल्लासविलासहासम् ५१ मङ्गलारात्रिकम् ५२ श्वेतच्छत्रम् ५३ चामरयुगलम् ५४ दर्पणः ५५ तालवृन्तम् ५६ गन्धः ५७ पुष्पम् ५८ धूपः ५९ दीपः ६० नैवेद्यम् ६१ पुनराचमनीयम् ६२ ताम्बूलम् ६३ वन्दनञ्च ६४ । इति तन्त्रसारे सिद्धयामलः ॥ * ॥ षट्त्रिंशदुपचारा यथा, -- “आसनाभ्यञ्जने तद्बदुद्वर्त्तननिरूक्षणे । सम्मार्जनं सर्पिरादिस्नपनावाहने तथा ॥ पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च स्नानीयमधुपर्ककौ । पुनराचमनीयञ्च वस्त्रयज्ञोपवीतके ॥ अलङ्कारो गन्धपुष्पधूपदीपास्तथैव च । ताम्बूलादिकनैवेद्यं पुष्पमाला तथैव च ॥ अनुलेपनञ्च शय्या च चामरव्यजनन्तथा । आदर्शदर्शनञ्चैव नमस्कारोऽथ नर्त्तनम् ॥ गीतवाद्ये च गानानि स्तुतिहोमप्रदक्षिणम् । दन्तकाष्ठप्रदानञ्च ततो देवविसर्जनम् । उपचारा इमे ज्ञेयाः षट्त्रिंशत् सुरपूजने ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ अष्टादशोपचारा यथा, -- “आसनं स्वागतं पाद्यमर्घ्यमाचमनीयकम् । स्रानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणानि च सर्व्वशः ॥ गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपमन्नञ्च दर्पणम् । माल्यानुलेपनञ्चैव नमस्कारविसर्जने ॥ अष्टादशोपचारैस्तु मन्त्री पूजां समाचरेत् ॥” अथ षोडशोपचाराः । “पाद्यमर्घ्ये तथाचामं स्रानं वसनभूषणे । गन्वपुष्पधूपदीपनैवेद्याचमनन्ततः ॥ ताम्बूलमर्च्चना स्तोत्रं तर्पणञ्च नमस्क्रिया । प्रपूजयेत् प्रपूजायां उपचारांस्तु षोडश ॥” (अन्यप्रकारषोडशोपचारा यथा, -- “आसनं स्वागतं पाद्यमर्घमाचमनीयकम् । मधुपर्काचमनीस्नानं वसनाभरणानिच । गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यं वन्दनन्तथा ॥”) अथ दशोपचाराः । “पाद्यमर्घ्यं तथाचामं मधुपर्काचमनन्तथा । गन्धादयो नैवे
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।