🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेवा
sevā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दूसरे को आराम पहुँचाने की क्रिया । खिदमत । टहल । परिचर्या । जैसे—हमारी बीमारी में इसने बड़ी सेवा की । यौ॰—सेवा शुश्रुषा । सेवा टहल ।
२. दूसरे का काम करना । नौकरी । चाकरी । विशेष—राज्य की सेवा के अतिरिक्त और प्रकार की सेवावृत्ति अधम कही गई है ।
३. आराधना । उपासना । पूजा । जैसे—ठाकुर जी की सेवा । मुहा॰—सेवा में = पास । समीप । सामने । जैसे—(क) मैं कल आपकी सेवा में उपस्थित हूँगा । (ख) मैंने आपकी सेवा में एक पत्र भेजा था । (आदरार्थ प्रायः बड़ों के लिये) ।
४. आश्रय । शरण । जैसे,—आप मुझे अपनी सेवा में ले लेते तो बहुत अच्छा था ।
५. रक्षा । हिफाजत जैसे,—(क) सेवा बिना ये पौधे सूख गए । (ख) वे अपने शरीर की बड़ी सेवा करते हैं । उ॰—वे अपने बालों की बड़ी सेवा करती हैं ।—महावीर- प्रसाद द्विवेदी (शब्द॰) ।
६. संप्रयोग । संभोग । मैथुन । जैसे,—स्त्रीसेवा ।
७. प्रयोग । व्यवहार (को॰) ।
८. लगाव । आसक्ति (को॰) ।
९. चापलूसी । चाटु (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवा f. going or resorting to, visiting, frequenting, Cāṇ.; Subh.
service, attendance on (loc. gen., or comp.; सेवां-√ कृ, with gen., ‘to be in the service of’), Mn.; MBh. &c.
worship, homage, reverence, devotion to (gen. or comp.), ib.
sexual intercourse with (comp.), Hit.; Subh.
addiction to, indulgence in, practice or employment or frequent enjoyment of (comp.), Nir.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवा [सेव्-अ] 1 Service, servitude, dependence; attendance; सेवां लाघवकारिणीं कृतधियः स्थाने श्ववृत्तिं विदुः Mu. 3. 14; हनिसेवा न कर्तव्या H. 3. 11. --2 Worship, homage, honouring --3 Addiction or devotion to, fondness for. --4 Use, practice, employment, exercise. --5 Frequenting, resorting to. --6 Flattery, coaxing or flattering words; अलं सेवया मध्यस्थतां गृहीत्वा भण M. 3. --Comp. --आकार a. in the form of servitude; V. 3. 1. --काकुः change of voice in service; (this is a variant in V. 3. 1 for सेवाकारा). --धर्मः {1} the duty of service; सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः Pt. 1. 285. {2} the obligations of service. --व्यवहारः the practice or law of service.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेवा स्त्री सेव--अ । १ भजने २ आराधने ३ उपभोगे ४ आश्र- यणे च । सेवापराधाश्च अपराधशब्दे २३३ पृ० दशिताः वाराहेत्वन्यथोक्ता यथा “कर्मणा मनसा वाचा ये पापरु- चयो जना । मक्षणं दन्तकाष्ठस्य राजान्नस्य तु भोजनम् । मैथुनं शवसंस्पशः पुरोषोत्सर्ग एव च । सूतक्युदक्या- क्षपणं स्पर्शनं मोडनं तथा । अभाष्यभाषष्णं कोपं पिण्याकस्य च भक्षणम् । रक्तपारक्यमलिबनीलजा- म्बरधारणम् । गुरोश्रालीकनिर्बन्धः पतिताश्चस्य मत्त्र- अम् । अभक्ष्यभक्षणञ्चैव तण्डुलीयविभीतकम् । आ- दानं तु वरान्नस्य जालपादवराकयोः । भक्षणं देव- [] तागारे सोपानत्कोपसर्पणम् । तथैव देवपूजायां नि षिद्धकुसुमाचेनम् । अनुत्तार्य्य च निर्माल्य पूजा जी- र्णान्धकारयोः । पानं सुराया देवस्य अन्धकारे प्रबो- धनम् । वातकर्मार्चने विष्णोरनमस्करणं तथा । अप- राधास्त्रयस्त्रिंशत् समाख्याता मया धरे । । एभियुं क्तस्तु पुरुषो विष्णुं नैव प्रपश्यति । दूरस्थो न नमस्कारं कुर्य्यात् पूजा तु राक्षसी” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेवा" आता है (58)
आराधन सेवा । पूजा । उपासनादास्य दासत्व । दासपन । सेवाअन्वासन अर्चन । सेवा । आराधनउपास्ति सेवापरिचर्या सेवा । टहल । खिदमदशुश्रूषा सेवा । टहल । परिचर्यापरिचार सेवा । टहल । खिदमतकैंकर्य किंकरता । सेवकाई । सेवा । खिदमतप्रसादना सेवा । परिचर्यापरिविष्टि सेवा । टहल । परिचर्यापर्युपासन सेवा । उपासना । अर्चनापर्युपस्थान सेवा । अर्चा । सुश्रूषा । टहलसेविता सेवक का कर्म । सेवा । दासवृत्ति । चाकरीपादसेवन चरणों की सेवा । पादशुश्रूषा । सेवाटहल सेवा । शुश्रूषा । खिदमत । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰—टहल टई= सेवा शुश्रूषाखिदमत सेवा । टहल । सुश्रूषाचाकरी सेवा । नौकरी । टहल । खिदमत । क्रि॰ प्र॰—करना । मुहा॰—चाकरी बजाना = सेव…चेराइ †पु संज्ञा स्त्री॰ दासत्व ।सेवा । नौकरीनौकरी नौकर का काम । सेवा । टहल । खिदमत । क्रि॰ प्र॰— करना । मुहा॰—नौकरी देना…हजूरी सेवा । उपस्थितिअवराधन पु संज्ञा पुं॰ आराधान । उपासना । पूजा । सेवाआराधनी उपासना । सेवा । पूजानिषेवन सेवासेवकाई सेवक का काम । सेवा । टहल । खिदमतकिंकरता सेवा । दासतामुलाजिमत सेवा । नौकरी । चाकरीखिदमतगारी सेवा । टहलजोष प्रीति । प्रेमवेषण कासमर्द्द नाम का क्षुप । कसौंदीउपचार व्यवहार । प्रयोग । विधानचर्या वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदिभिक्षा याचना । माँगना । जैसे,—मैं आपसे यह भिक्षा माँगता हूँ कि आप इसे छोड़ दे…उपसत्ति संबंध । मेलउपस्थित समीप बैठा हुआ । सामने या पास आया हुआ । विद्यमान । मौजूद । हाजिर । क्रि…क्लिष्टि पीड़ा । व्यथा । दु:ख । कष्टभजन भाग । खड । विभाजनजोषण प्रीति । प्रेमउपासा † ^१ वि॰ उपवास या व्रत करनेवाला । भूखादेवना क्रीड़ा । खेलदोस्थ नौकर । दासपरिष्टि खोज । अन्वेषणउपस्थिति विद्यमानता । मौजूदगी । हाजिरीउपासना पास बैठने की क्रीयापर्येषण अन्वेषण । छानबीन । खोजसमाराधन अच्छी तरह आराधना या उपासना करनाउपस्थापन पास रखनाजीवनहेतु जीवनरक्षा का साधन । जीविका । रोजी । विशेष—गरुड़पुराण में दस प्रकार की …से करण और अपादान कारक का चिह्न । तृतीया और पंचमी की विभक्ति । जैसे—(क) मै…संसेवा व्यवहार की क्रिया या भावबंदगी भक्तिपूर्वक ईश्वर की बंदना । ईश्वराराधनसरविस नौकरीगुलामी गुलाम का भाव । दासत्वड्यूटी करने योग्य कार्य । कर्तव्य । धर्म । फर्ज । जैसे,—स्वयंसेवकों ने बड़ी त…सर्विस नौकरी । चाकरीताबेदारी सेवकाई । नौकरीशागिर्दी शिक्षा प्राप्त करने के निमित्त किसी गुरु के अधीन रहने का भाव । शिष्यतावारिवस्या उपासना । पूजाहुक्मबरदारी आज्ञापालन । आज्ञाकारिता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें