🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:33:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपस्थित
upasthita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपस्थित १ वि॰ [सं॰]
१. समीप बैठा हुआ । सामने या पास आया हुआ । विद्यमान । मौजूद । हाजिर । क्रि॰ प्र॰—करना=(१) हाजिर करना । सामने लाना । (२) पेश करना । दायर करना, जैसे, — अमियोग अपस्थित करना । होना=(१) आ पड़ना । जैसे,—बड़ा संकट उपस्थित हुआ । (२)ध्यान में लाया हुआ । स्मरण किया हुआ । याद । जैसे —हमें वह सूत्र उपस्थित नहीं है ।
उपस्थित २ संज्ञा पुं॰ १ द्बारपाल । दरवान ।
२. सेवा ।
३. प्रार्थना ।
४. आसनविशेष [को॰] ।
उपस्थित होना । प्रसंग में आना । जैसे, बात पड़ना, मौका पड़ना, साथ पड़ना, काम पड़ना, पाला पड़ना, साबिका पड़ना, इत्यादि । जैसे,—जब कभी बात पड़ती है वे तुम्हारी तारीफ ही करते हैं । विशेष—जिन जिन स्थलों में 'होना' क्रीया बोली जाती है उनमें से बहुत से स्थलों में 'पड़ना' का भी प्रयोग हो सकता है । 'पड़ना' के प्रयोग में विशेषता यही होती है कि इससे व्यापार का अधिक संयोगवश होना प्रकट होता है । 'साथ हुआ' और 'साथ पड़ा' में से पिछला क्रियाप्रयोग व्यापार में संयोग का भाव सूचित करता है ।
१६. जाँच या विचार करने पर ठहरना । पाया जाना । जैसे,— (क) दोनों में लाल घोड़ा कुछ मजबूत पड़ता है । (ख) यह धान उससे कुछ बीस पड़ता है ।
१७. (देशांतर या अवस्थांतर) होना । (पहली स्थिति या दशा त्यागकर नई स्थिति या दशा को) प्राप्त होना । (बदलकर) होना । जैसे, नरम पड़ना, ठंढा पड़ना, ढीला पड़ना, इत्यादि । विशेष—'पड़ना' के प्रयोग से जिस दशांतर की प्राप्ति सूचित की जाति है वह प्रायः पूर्वदशा से अपेक्षाकृत हीन या निकृष्ट होती है । जहाँ पहली स्थिति से अच्छी स्थिति में जाने का भाव होता है वहाँ इसका व्यवहार कम स्थलों पर होता है ।
८. मैथुन करना । संभोग करना (पशुओं के लिये) । जैसे,— यह घोड़ा जब जब किसी घोड़ी पर पड़ता है तब तब बीमार हो जाता है ।
१९. अत्यंत इच्छा होना । धुन होना । चिंता होना । जैसे,—तुम्हें तो यही पड़ रही है कि किस प्रकार इस साल बी॰ ए॰ हो जायँ । मुहा॰—कया पड़ी है = क्या प्रयोजन है । क्या मतलब है । जैसे,—तुमको क्या पड़ी है जो तुम उसके लिये इतना कष्ट उठाते हो । उ॰—परी कहा तोहिं प्यारि पाप अपने जरि जाहीं ।—सूर (शब्द॰) । विशेष—यह क्रिया अनेक क्रियाओं विशेषत: अकर्मक क्रियाओं से संयुक्त होती है । यह जब धातुरूप के साथ संयुक्त होती है तब मुख्य किया के व्यापार में आकस्मिकता या संयोग सूचित करती है; जैसे, कह पड़ना, दे पड़ना, आ पड़ना, जा पड़ना आदि । और जब धातुरूप के बदले पूरी क्रिया ही से संयुक्त होती है तब उसके करने में कर्ता की बाध्यता, विवशता या परतंत्रता प्रकट करती है; जैसे, कहना पड़ा, देखना पड़ा, सहना पड़ा, आना पड़ा, जाना पड़ा इत्यादि । इसके अतिरिक्त कभी कभी किसी शब्द के साथ लगकर यह क्रिया कुछ विशेष अर्थ देने लगती है । जैसे,—(क) कुछ रुपया तुम्हारे नाम पड़ा है । (क) कई दिन से तुम उनके पीछे पड़े हो । (ग) सरदी के मारे गले पड़ गए हैं । (घ) अब तो यह किताब हमारे गले पड़ी है, आदि । ऐसी दशा में यह महाविरे का रूप धारण कर लेती है । ऐसे अर्थों के लिये मुख्य शब्द अथवा संज्ञाएँ देखो । जिस प्रकार व्यापार के घटित होने के लगभग या सदृश व्यापार सूचित करने के लिये क्रिया का रूप भूतकालिक करके तब उसके साथ 'जाना' लगाते हैं (जैसे, हाथ जला जाता है पैर कटा जाता था, चीज हाथ से गिरी जाती है) उसी प्रकार 'पड़ना' भी लगाते हैं, जैसे,— छड़ी हाथ से गिरि पड़ती है । उ॰—चुनरि चारु चुई सी परै चटकीली हरी अँगिया ललचावै ।—(शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-स्थित mfn. come near, approached, arisen, arrived, appeared, ĀśvGṛ.; MBh.; Mn.; Yājñ. &c.
present, near at hand, ready for, R.; BhP.; Kum. &c.
near, impending, Mn. iii, 187; MBh. &c.
fallen to one's share, received, gained, obtained, Śak.; Ragh. &c.
accomplished, happened
lying or being upon, Suśr.
turned towards, R.
approached, come near to, visited, MBh.; Ragh. &c.
caused, occasioned
felt
known
clean, cleansed, L.
(in the Prātiśākhyas) followed by इति (as a word in the Pada-pāṭha), RPrāt.; VPrāt.; Pāṇ.
उप-स्थित m. a doorkeeper, porter, L.
उप-स्थित f. n. N. of several metres
उप-स्थित n. (scil. पद) a word followed by इति (in the Pada-pāṭha; cf. स्थित and स्थितोपस्थित), RPrāt.; VPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (211,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्थित p. p. 1 Approached, arrived, come (person or thing); तस्मिन्नंतरे भर्तोपस्थितः M. 1; ˚श्रेयोऽ वमानिनं Ś. 6; K. 157; Ms. 3. 243; Y. 2. 62; चिंतित˚ Ku. 6. 24 come as soon as thought of. --2 Close or near, at hand, impending, drawing near; उपस्थिता रजनी Ś. 3 the night is at hand (arrived); ˚संप्रहारः V. 1; ˚उदयं R. 3. 1 approaching its fulfilment; Māl. 10; Ratn. 1; R. 14. 39. --3 Worshipped or waited upon, served. --4 Got, obtained, received; अयाचित˚ Ku. 5. 22 got [] without solicitation; अचिंतित˚ Pt. 2. --5 Taken place, happened, occurred, fallen to the lot; V. 5. 16. --6 Caused, occasioned, produced, felt. --7 Known. --8 Cleansed, clean. --9 Followed by the particle इति in the Pada text. --तं 1 The particle used in this manner. --2 The position of words before and after इति so used. --3 Service, worship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0335-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्थित त्रि० उप + स्था--क्त । १ समीपस्थिते, २ समीपागते “तदनुपस्थितमग्निहोत्रं तस्यानुपस्थितिमन्वनुपस्थिता इमाः प्रजाः प्रजायन्तेऽनुपास्थितो ह वै श्रिया प्रजाया प्रजायते” शत० ब्रा० २, ३, १, १३, “उपस्थिते- यं कल्याणो” रघुः । हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धा- नुपस्थितान्” भट्टिः । ३ पाप्ते, उपस्थितपरित्यागे प्रमाणाभावात्” न्यायवाक्यम् “अनुपस्थितकल्पनाऽ [] न्याय्या” इति मीमां० ४ वेदाप्रयुक्ते अनार्षे च । “अ- प्लुतवदुपस्थिते” पा० । “उपस्थितोऽनार्षः” सि० कौ० “उद्बुद्धस स्कारेण चित्ते उपगते ५ स्मृते “तौ जौ गुरु- णेयमुपस्थिता” वृ० र० उक्ते दशाक्षरपादके ६ छन्दोभेदे स्त्री “उपस्थितमिदंज्सौत्सौ यदि गुरुः स्यात्” इति वृ० र० उक्ते त्रयोदशाक्षरपादके ७ छन्दोभेदे न० । ८ सेविते त्रि० । भावे क्त सेवने ९ उपस्थाने न० । तेन जीवति वेतना० ठक् । औपस्थितिक सेवनोपजीविनि त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1341-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्थितः, त्रि, (उप समीपे तिष्ठति स्म । उप + स्था + क्त ।) समीपस्थितः । तत्पर्य्यायः । उपनतः २ उपसन्नः ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुवंशे १ । ८७ । “उपस्थितेयं कल्याणी नाम्नि कीर्त्तित एव यत्” । “हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान्” । इति च रघुः १ । ४५ ।) मृष्टः । शोधितः । इति जटाधरः ॥ (अनार्षः । यथा पाणिनिः । ६ । १ । १२९ । “अप्लुतवदुपस्थिते” अत्र सिद्धान्तकौमुदी । उप- स्थितोऽनार्षः” । इति ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपस्थित" आता है (29)
आगत आया हुआ । प्राप्त । उपस्थित । यौ॰—अभ्यागत । आगतपतिका । क्रमागत । स्वाग…उपगत प्राप्त । उपस्थित । सामने आया हुआअपाक्ष आखों के सामने । प्रत्यक्ष । उपस्थितअवस्थित उपस्थित । विद्यमान । मौजूदविद्यमान वर्तमान । उपस्थित । मौजूदअवियोग वियोग का अभाव । उपस्थितसंप्राप्त पहुँचा हुआ । उपस्थितविष्ठित उपस्थित । पार्श्ववर्तीसमुपस्थित पहुँचा हुआ । उपस्थितसंप्रतिपन्न पहुँचा हुआ । गया हुआ । उपस्थितमौजूद उपस्थित । हाजिर । विद्यमान । रहता हुआसह सहित । समेतउपनत पास आया हुआवर्तमान चलता हुआ । जो जारी हो । जो चल रहा होप्रस्तुत जिसकी स्तुति या प्रशंसा की गई होविजृंभित जम्हाई लिया हुआअक्षिगत देख हुआ । दृष्टविराजित सुशोभितशोभित शोभा से युक्त । सुंदर । सजीलाराजित जो शोभा दे रहा हो । फवता हुआ । शोभितविराजमान प्रकाशमान । चमकता हुआ । चमक दमकवालापाणिगृहीत विवाहितप्रत्युपस्थित पहुँचा या अभी आया हुआजबान स्त्रपैदा उत्पन्न । जन्मा हुआ । प्रसूत । जो पहले न रहा हो, नया प्रकट हुआ हो । जै…सरंडर जिसने अपने को दूसरे के हवाले किया हो । जिसने दूसरे के समुख आत्मसर्मपण …मुहैया तैयार । तत्पर । प्रस्तुतक्लृप्त मुकर्रर लगान या महसुल । नियत कर । विशेष—नदियों के किनारे जो गाँव होते …संप्रवृत आगे गया हुआ । बढ़ा हुआ । अग्रसर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬