🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपचार
upacāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपचार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपचारक, उपचारी, उपचारित, औपचारिक]
१. व्यवहार । प्रयोग । विधान ।
२. चिकित्सा । दवा । इलाज । उ॰—ग्रह ह्रहीत पुनि बात बस, तेहि पुनि बीछी मार । ताही पियाइअ बारुनी, कहहु कौन उपचार ।— मानस, २ । दो॰ १८० ।
३. सेवा । तीमारदारी ।
४. धर्मा- नुष्ठान ।
५. पूजन के अंग या विधान जो प्रधानतः सोलह माने गय हैं जैसे,—आवाहन, आसन, अर्घपाघ, आचमन, मधुपर्क, स्नान, वस्त्राभरण, यज्ञोपवीत, गंध, (चदन), पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, परिक्रमा, बंदना । उ॰—कै पूजन को उपचार लै चाहाति मिलन मन मोहुई ।—भारतेंदु ग्रं॰, भाग १, पु॰ ४५५ । यौ॰—षोड़ोशपचार ।
६. किसी को संतुष्ट करने के लिये उसके मुहँ पर झूठ बोलना । खुशामद ।
७. घूम । रिश्वत ।
८. एक प्रकार की संधि जिसमें विसर्ग के स्थान पर श या स हो जाता है जैसे, —निःछल से निश्छल । निःसन्देह से निस्सदेह ।
८. सामवेद का एक परिशिष्ट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-चार अस्, m. approach, service, attendance, Hcat. i, 111, 2 seqq.
act of civility, obliging or polite behaviour, reverence, ŚBr.; MBh.; Śak. &c. (64 Upacāras are enumerated in the Tantra-sāra, quoted by, T.)
proceeding, practice
behaviour, conduct
mode of proceeding towards (gen.), treatment, ŚBr.; MBh.; Āp.; Mn. &c.
attendance on a patient, medical practice, physicking, Suśr.; Pañcat.; Vikr.
a ceremony, Kum. vii, 86
present, offering, bribe
solicitation, request, L.
ornament, decoration, Kum.; Ragh. vii, 4
a favourable circumstance, Sāh. 300
usage, custom or manner of speech, Nyāyad.
a figurative or metaphorical expression (˚रात् ind. metaphorically), metaphor, figurative application, Sāh.; Sarvad. Comm. on Śiś. &c.
pretence, pretext, L.
a kind of Sandhi (substitution of स् and ष् in place of Visarga), Kāś. on Pāṇ. viii, 3, 48
N. of a Pariśiṣṭa of the Sāma-veda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (197,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपचारः 1 Service, attendance; honouring, worshipping, entertaining; Mk. 4; अस्खलितोपचारां R. 5. 20; K. 344. --2 Civility, politeness, courtesy, polite behaviour, (external display of courtesy); ˚परिभ्रष्टः H. 1. 133 devoid of civility, uncourteous; ˚विधिर्मनस्विनीनां M. 3. 3; उपचारैरुपाचरत् Ks. 16. 29; मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानां H. 1. 78; नोपचारेण ब्रूयाः Rām.; ˚पदं न चेदिदं Ku. 4. 9 a merely complimentary saying, a flattering compliment; ˚मात्रमधुरं K. 222, 207; M. 4; ˚क्रिया Ms. 8. 357 showing marks of favour, courting, (sending perfumes &c.). --3 Salutation, usual or customary obeisance, homage; नोपचारमर्हंति Ś. 3. 18; ˚यंत्रणया M. 4; ˚अतिक्रमं 4, 5; ˚अंजलिः R. 3. 11 folding the hands in salutation. --4 A form or mode of address or salutation; रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य U. 1; यथा गुरुस्तथोपचारेण 6; V. 5; Śi. 9. 78. --5 External show or form, ceremony; प्रावृषेण्यैरेव लिंगैर्मम राजोपचारः V. 4 royal service, pomp or state of royalty; भूषणाद्युपचारेण Mu. 3. 23 v. l. --6 A remedy, physicking, application of cure or remedy; शिशिर˚ Dk. 15; [] शीत˚ Pt. 1; Dk. 23; K. 102. --7 Practice, performance, art, conduct, management, procedure; व्रतचर्या˚ Ms. 1. 111; प्रसाधन˚ 10. 32, 9. 259; कामोपचारेषु Dk. 81 in the conduct of love-affairs; समंत्रं सोपचारं (अस्त्रं) Mb.; अवेशसदृशप्रणयोपचारां Mk. 8. 23 course of love &c.; वाक्योपचारे कुशला Rām. skilled in the employment of words; use, usage; यत्र लौकिकानामुपचारः v. l. for व्याहारः in U. 6. --8 Means of doing homage or showing respect; प्रकीर्णाभिनवोपचारं (राजमार्गं) R. 7. 4 (hanging garlands &c.); 5. 41. --9 Hence, any necessary or requisite article (of worship, ceremony, decoration, furniture &c.); presenting flowers, perfumes &c.; सन्मंगलोपचाराणां R. 10. 77; कॢप्तोपचारां चतुरस्रवेदीं Ku. 7. 88; कुसुमैः कृतोपचारः V. 2; so ˚रमणीयतया Ś. 6; ˚वत्सु मंचेषु R. 6. 1 the necessary decorations (canopy &c.); (the Upachāras or articles of worship are variously numbered, being 5, 10, 16, 18 or 64). --10 Behaviour, conduct, demeanour; वैश्यशूद्रोपचारं च Ms. 1. 116; (religious) conduct in life; साधूनामुपचारज्ञः Rām.; परिजन˚ Mk. 1. --11 Use, employment; K. 183. --12 Any religious performance, a ceremony; प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ Ku. 7. 86; Mv. 1. 24. --13 (a) Figurative or metaphorical use, secondary application (opp. मुख्य or primary sense); अचेतनेपि चेतनवदुपचारदर्शनात् S. B; कूलं पिपतिषतीत्यचेतनेपि कूले चेतनवदुपचारो दृश्यते Mbh. on P. IV. 3. 86 personification; so छत्रिणो गच्छंतीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रिंत्वोपचारदर्शनात् Ś. B.; करणे कर्तृत्वोपचारात् ibid.; न चास्य करधृतत्वं तत्त्वतोस्तीति मुख्येपि उपचार एव शरणं स्यात् K. P. 10. (b) Supposed or fancied identification founded on resemblance; उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेणामिश्रितत्वात् K. P. 2. (S. D. explains उपचार by उत्यंतं विशकलितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रं). --14 A bribe. --15 A pretext; Śi. 10. 2. --16 A request, solicitation. --17 Occurrence of स् and ष् in the place of Visarga.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0319-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपचार पु० उप + चर--घञ् । १ चिकित्सायां, २ सेवायां, “स मे चिरायास्खलितोचाराम्” । “उपचाराञ्जलिखिन्न- [] हस्तया” रघुः । ३ व्यवहारे, “स्मृतेः उपचारात् अन्या- र्थदर्शनाच्च” शव० भा० भूरिप्रयोगः अविग्रहशब्दे ४५१ पृष्ठे दर्शितः । ४ उत्कोचे ५ लक्षणया शक्यार्थत्यागेनान्यार्थ बोधने ६ अयथार्थवाक्येन सन्तोषकरणे च “उपचारपदं न चेदिदमिति” कुमारः ७ धर्म्मानुष्ठानमात्रे “वैश्यशूद्रोप- चारञ्च” “व्रतचर्य्योपचारञ्च” मनुः । “प्रयुक्तपाणि- ग्रहणोपचारौ” कुमा० । करणे घञ् । ८ पूजासाधने द्रव्यभेदे “सन्मङ्गलोपचाराणां सैवादिरचनाऽभवत्” रघुः पूजाङ्गीपचाराश्च नानाविधाः तत्र सर्वोपचारमन्त्रास्तु श्रीतारपूर्व्वाः, कल्पयामि नमः इत्यन्ताः कार्य्याः । “सिद्धजामले “श्रीतारञ्च मुखे कृत्वा देयस्य भुवनेश्वरि! कल्पयामि नमः पश्चादुपचारेष्वयम् विधिरिति” इत्युपक्रम्य तन्त्रसारे “चतुःषष्ठ्युपचाराः दर्शिताः यथा आ- सनारोपणम् १ । सुगन्धितैलाभ्यङ्गः २ । मज्जनशालाप्रवे- शनम् ३ । मज्जनमणिपीठोपरिवेशनम् ४ । दिव्यस्नानीय- मुद्वर्त्तनम् ५ । उष्णोदकस्नानम् ६ । कनककलसस्थितस- कलर्तार्थाभिषेचनम् ७ । धौतवस्त्रपरिमार्ज्जनम् ८ । अरुण- दुकूलपरिधानम् ९ अरुणदुकूलोत्तरीयम् १० । आलेपमण्डप- प्रवेशनम् ११ । आलेपमणिपीठोपवेशनम् १२ । चन्दनागु- रुकुङ्कुमकर्पूरकस्तूरीरोचनादिव्यगन्धसर्वाड्रानुलेपनम् १३ । केशभारस्य कालागुरुधूपमल्लिकामालतीजातीचम्पकाशो- कशतपत्रपूगकुहरीपुन्नागकह्लारयूथीसर्वर्त्तुकुमुममालाभूष- णम् १४ । भूषणमण्डपप्रवेशनम् १५ । भूषणमणि- पीठोपवेशनम् १६ । नवमणिमुकुटम् १७ । चन्द्रशक- लम् १८ । सीमन्तसिन्दूरम् १९ । तिलकरत्नम् २० । कालाञ्जनम् २१ । कर्ण्णपालियुगलम् २२ । नासाभर- णम् २३ । अधरयावकम् २४ । प्रपदभूषणम् २५ । कनकचित्रपादुका २६ । महापादका २७ । मुक्तावलिः २८ एकावलिः २९ । देवछन्दकः ३० । केयूरयुगलचतुष्ट- यम् ३१ । वलयावलिः ३२ । उर्मिकावलिः ३३ । का- ञ्चिदाम ३४ कटीसूत्रम् ३५ । शोभाख्याभरणम् ३६ । पाद- कटकम् ३७ । रत्ननूपुरम् ३८ । पादाङ्गुलोयकम् ३९ । एककरे पाशः ४० । अन्यकरे अङ्कुशः ४१ । पूर्ण्णेषुचा- पम् ४२ । अपरकरे पुष्पवाणाः ४३ । श्रीमन्माणिक्य- पादुका ४४ । स्वसमानवेशाभिरावरणदेवताभिः सह- सिंहासनारोहणम् ४५ । कामेश्वरपर्य्यङ्कोपवेशनम् ४६ । अमृताशनचषकम् ४७ । आचमनीयम् ४८ । कर्पूर- वटिका ४९ । आनन्दोल्लासः ५० । सविलासहास ५१ । [] मङ्गलारत्रिकम् ५२ । श्वेतच्छत्रम् ५३ । चामरयुग- लम् ५४ । दर्पणः ५५ । तालवृन्तम् ५६ । गन्धः ५७ । पुष्पम् ५८ । धूपः ५९ । दीपः ६० । नैवेद्यञ्च ६१ । एतानि कल्पयेत् एषामुपचाराणामभावे तन्मन्त्राजप्याः । “तदुक्तं नवरत्नेश्वरे । “चतुःषष्ट्युपचाराणामभावे तन्मनुं जपेत् । तत्तदेव फलं विन्देत् साधकः स्थिर- मानसः” । “आचमनीयं प्रदातव्यमपचारान्तरान्तरे” तन्त्रसा० तानि च त्रीणि “स्नाने वस्त्रे च नैवेद्ये दद्यादाचमनीयकम्” नरसिंहपु० तेन चतुषष्टिपूरणम् । एतच्च श्रीविद्याप्रकरणी- यत्वात्तद्विषयम् । अन्यत्र यथागमं कल्पनीयम् । शङ्का- चार्य्येण तु स्तोत्रच्छलेन अन्यविधाः चतुःषष्ट्यु पचाराद- र्शिता विस्तरभयान्न ते दर्शितास्तत्स्तोत्रेऽवसेयाः । अथाष्टादशोपचाराः । “आसनम् १ स्वागतम् २ पाद्यम् ३ अर्घ्यम् ४ आचमनीयकम् ५ । स्नानम् ६ वस्त्रो- पवीतञ्च ७ मूषणानि च सर्वशः ८ । गन्धम् ९ पुष्पम् १० तथा धूपम् ११ दीपम् १२ अन्नञ्च १३ तर्पणम् १४ माल्यानुवेपनेचैव १५ १६ नमस्कारविसर्ज्जने १७ १८ । अष्टादशोपचारैस्तु मन्त्री पूजां समाचरेत्” । अथ षोडशो- पचाराः । “पाद्यमर्घ्यन्तथाचामं स्नानं वसनभूषणे । गन्धं पुष्पधूपदीपं नैवेद्याचमनन्ततः । ताम्ब लमर्च्चने स्तोत्रं तर्पणञ्च न
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपचार, पुं, (उप + चर + घञ् ।) रोगप्रतिकारः । [] तत्पर्य्यायः । उपचर्य्या २ चिकित्सा ३ रुक्प्रति- क्रिया ४ निग्रहः ५ वेदनानिष्टा ६ क्रिया ७ उप- क्रमः ८ शमः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ सेवा । (“समे चिरायास्खलितोपचाराम्” । इति रघौ, ५ । २० ।) व्यवहारः । (“प्रयुक्तपाणिग्रहणोप- चारौ” । इति कुमारे ७ । ८६ ।) उत्कोचः । इति हेमचन्द्रः ॥ परस्य रञ्जनार्थं असत्यभाषणम् । यथा, कुमारे ४ । ९ । “उपचारपदं नचेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः” ॥ “उपचारज्ञता दाक्ष्यं” इति चरके सूत्रस्थाने नवमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-252-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपचार" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें