🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:18:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिहार
parihāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिहार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छुड़ाने का कार्य ।
२. दोषादि के दूर करने की युक्ति या उपाय । इलाज । उपचार ।
३. त्याग । परित्याग । तजने या त्यागने का कार्य ।
४. गाँव के ओर परती छोड़ी हुई वह भूमि जिसमें प्रत्येक ग्रामवासी को अपना पशु चराने का अधिकार होता था और जिसमें खेती करने की मनाहृ होती थी । पशुओं को चरने के लिये परती छोड़ी हुई सार्वजनिक भूमि । चरहा ।
८. लड़ाई में जीता हुआ धनादि । शत्रु से छीन ली हुई वस्तुएँ । विजित द्रव्य ।
६. कर या लगान की माफी । छूट ।
७. खंडन । तरदीद ।
८. नाटक में किसी अनुचित या अविधेय कर्म का प्रायश्चित करना (साहित्यदर्पण) ।
९. अवज्ञा । तिरस्कार ।
१०. उपेक्षा ।
११. मनु के अनुसार एक स्थान का नाम ।
परिहार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] राजपूतों का एक वंश जो अग्निकुल के अंतर्गत माना जाता है । विशेष—इस वंश के राजपूतों द्वारा कोई बड़ा राज्य हस्तगत या स्थापित किए जाने का प्रमाण अबतक नहीं मिला है, तथापि छोटे छोटे अनेक राज्यों पर इनका आधिपत्य रह चुका है । २४९ ई॰ में कालिंजर का राज्य इसी वंशवालों के हाथ में था जिसको कलचुरि वंश के किसी राज्य ने जीतकर छीन लिया । सन् ११२९ से १२११ तक इस वंश के ७ राजाओं ने ग्वालियर पर राज्य किया था । कर्नल टाड ने अपने राजस्थान के इतिहास में जोधपुर के समीपवर्ती मंदरव (मंद्रोद्रि) स्थान के विषय में वहाँ मिले हुए चिह्नों आदि के आधार पर निश्चित किया है कि वह समय इस वंश के राजाओं की राजधानी था । आजकल इस वंश के राजपूत अधिकतर बुंदेलखंड, अवध आदि प्रदेशों में बसे हैं और उनमें अनेक बड़े जमीदार हैं ।
परिहार पु † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रहार] दे॰ प्रहार । उ॰—बचन बान सम श्रवन सुनि सहत कौन रिस त्यागि । सूरज पद परिहार तैं पाहन उगलन आगि ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-हार &c. See परि-√ हृ.
परि-हार (परि-), m. leading round, KātyŚr.
delivering or handing over, Nyāyam., Sch.
shunning, avoiding, excluding, abandoning, giving up, resigning, ŚBr. &c. &c.
seizing, surrounding, W.
concealment, reserve, MBh.; Śak.
leaving out, omission, Sāh.
taking away, removing, (esp.) removing by arguments, confutation, Śaṃk.
caution, Car.
contempt disrespect, L.
objection, L.
any objectionable thing or person, W.
(in gram.) the repetition of a word (before and after इति cf. परि-ग्रह), APrāt.
(in dram.) remedying or atoning for any improper action, Sāh.
an extraordinary grant, exemption from taxes, immunity, Mn.; R.; MārkP.; Rājat.
= -स्थान (below), Mn. viii, 237
bounty, largess, W. (cf. परी-ह्˚)
a ring, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (604,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)हारः 1 Leaving, quitting, giving up, abandoning. --2 Removing, taking away; as in विरोधपरिहार. --3 Shunning, avoiding. --4 Refuting, repelling. --5 Omitting to mention, omission, leaving out. --6 Reserve, concealment. --7 A tract of common land round a village or town; धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समंततः Ms. 8. 237. --8 A special grant, immunity, privilege, exemption from taxes; Ms. 7. 201. --9 Contempt, disrespect. --10 An objection. --11 Seizing, keeping back. --12 Bounty. --13 (In gram.) The repetition of a word before and after इति; cf. परिग्रह. --14 Atoning for any improper action.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0683-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)हार पु० परि + हृ० घञ् वा दीर्घः । १अवज्ञायां अनादरे शब्दरत्ना० । २ दोषाद्युद्धारणे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4259,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिहारः, पुं, (परिह्रियतेऽनेनेति । परि + हृ + घञ् ।) अवज्ञा । अनादरः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (“परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं यथा नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीव- लिङ्गान्यपलभ्यन्ते तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते तस्मादत्यः शरीरादामा नित्यः शरीराच्चेति ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥ त्यागः । परिवर्ज्जनम् । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ६७६ । “दुर्व्वृत्तस्य प्रभोरन्यत् परिहारात् न भेषजम् ॥” गोपनम् । यथा, शकुन्तलायां १ म अङ्के । “कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि कथं वा आत्मनः परिहारं करोमि ॥” विजितद्रव्यादि- कम् । यथा, मनुः । ७ । २०१ । “जित्वा सम्पूजयेत् देवान् ब्राह्मणांश्चैवधार्म्मि- कान् । प्रदद्यात परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च ॥” स्थानविशेषः । यथा, मनुः । ८ । २३७ । “धनुः शतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः ॥” अत्र कुल्लूकभट्टः । “चतुर्हस्तो धनुः शम्या यष्टिस्तस्याः पातः प्रक्षेपो ग्रामसमीपे सर्व्वासु दिक्षु चत्वारि हस्तशतानि त्रीन् वा यष्टिप्रक्षे- पान् यावत् पशुप्रचारार्थं शस्यवपनादिसंरोध- परिहारः कार्य्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिहार" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें