🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:57:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिहार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिहार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिहार

अर्थ: छोड़ना, तजना, तिलांजलि देना, त्याग देना

व्युत्पत्ति: परि + हृ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिहारःपरिहारौपरिहाराः
द्वितीयापरिहारम्परिहारौपरिहारान्
तृतीयापरिहारेणपरिहाराभ्याम्परिहारैः
चतुर्थीपरिहारायपरिहाराभ्याम्परिहारेभ्यः
पञ्चमीपरिहारात् / परिहाराद्परिहाराभ्याम्परिहारेभ्यः
षष्ठीपरिहारस्यपरिहारयोःपरिहाराणाम्
सप्तमीपरिहारेपरिहारयोःपरिहारेषु
सम्बोधनहे परिहारहे परिहारौहे परिहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिहार
परिहार
parihāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिहार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छुड़ाने का कार्य ।
२. दोषादि के दूर करने की युक्ति या उपाय । इलाज । उपचार ।
३. त्याग । परित्याग । तजने या त्यागने का कार्य ।
४. गाँव के ओर परती छोड़ी हुई वह भूमि जिसमें प्रत्येक ग्रामवासी को अपना पशु चराने का अधिकार होता था और जिसमें खेती करने की मनाहृ होती थी । पशुओं को चरने के लिये परती छोड़ी हुई सार्वजनिक भूमि । चरहा ।
८. लड़ाई में जीता हुआ धनादि । शत्रु से छीन ली हुई वस्तुएँ । विजित द्रव्य ।
६. कर या लगान की माफी । छूट ।
७. खंडन । तरदीद ।
८. नाटक में किसी अनुचित या अविधेय कर्म का प्रायश्चित करना (साहित्यदर्पण) ।
९. अवज्ञा । तिरस्कार ।
१०. उपेक्षा ।
११. मनु के अनुसार एक स्थान का नाम ।
परिहार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] राजपूतों का एक वंश जो अग्निकुल के अंतर्गत माना जाता है । विशेष—इस वंश के राजपूतों द्वारा कोई बड़ा राज्य हस्तगत या स्थापित किए जाने का प्रमाण अबतक नहीं मिला है, तथापि छोटे छोटे अनेक राज्यों पर इनका आधिपत्य रह चुका है । २४९ ई॰ में कालिंजर का राज्य इसी वंशवालों के हाथ में था जिसको कलचुरि वंश के किसी राज्य ने जीतकर छीन लिया । सन् ११२९ से १२११ तक इस वंश के ७ राजाओं ने ग्वालियर पर राज्य किया था । कर्नल टाड ने अपने राजस्थान के इतिहास में जोधपुर के समीपवर्ती मंदरव (मंद्रोद्रि) स्थान के विषय में वहाँ मिले हुए चिह्नों आदि के आधार पर निश्चित किया है कि वह समय इस वंश के राजाओं की राजधानी था । आजकल इस वंश के राजपूत अधिकतर बुंदेलखंड, अवध आदि प्रदेशों में बसे हैं और उनमें अनेक बड़े जमीदार हैं ।
परिहार पु † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रहार] दे॰ प्रहार । उ॰—बचन बान सम श्रवन सुनि सहत कौन रिस त्यागि । सूरज पद परिहार तैं पाहन उगलन आगि ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-हार &c. See परि-√ हृ.
परि-हार (परि-), m. leading round, KātyŚr.
delivering or handing over, Nyāyam., Sch.
shunning, avoiding, excluding, abandoning, giving up, resigning, ŚBr. &c. &c.
seizing, surrounding, W.
concealment, reserve, MBh.; Śak.
leaving out, omission, Sāh.
taking away, removing, (esp.) removing by arguments, confutation, Śaṃk.
caution, Car.
contempt disrespect, L.
objection, L.
any objectionable thing or person, W.
(in gram.) the repetition of a word (before and after इति cf. परि-ग्रह), APrāt.
(in dram.) remedying or atoning for any improper action, Sāh.
an extraordinary grant, exemption from taxes, immunity, Mn.; R.; MārkP.; Rājat.
= -स्थान (below), Mn. viii, 237
bounty, largess, W. (cf. परी-ह्˚)
a ring, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (604,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)हारः 1 Leaving, quitting, giving up, abandoning. --2 Removing, taking away; as in विरोधपरिहार. --3 Shunning, avoiding. --4 Refuting, repelling. --5 Omitting to mention, omission, leaving out. --6 Reserve, concealment. --7 A tract of common land round a village or town; धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्समंततः Ms. 8. 237. --8 A special grant, immunity, privilege, exemption from taxes; Ms. 7. 201. --9 Contempt, disrespect. --10 An objection. --11 Seizing, keeping back. --12 Bounty. --13 (In gram.) The repetition of a word before and after इति; cf. परिग्रह. --14 Atoning for any improper action.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0683-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)हार पु० परि + हृ० घञ् वा दीर्घः । १अवज्ञायां अनादरे शब्दरत्ना० । २ दोषाद्युद्धारणे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4259,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिहारः, पुं, (परिह्रियतेऽनेनेति । परि + हृ + घञ् ।) अवज्ञा । अनादरः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (“परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं यथा नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीव- लिङ्गान्यपलभ्यन्ते तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते तस्मादत्यः शरीरादामा नित्यः शरीराच्चेति ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥ त्यागः । परिवर्ज्जनम् । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ६७६ । “दुर्व्वृत्तस्य प्रभोरन्यत् परिहारात् न भेषजम् ॥” गोपनम् । यथा, शकुन्तलायां १ म अङ्के । “कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि कथं वा आत्मनः परिहारं करोमि ॥” विजितद्रव्यादि- कम् । यथा, मनुः । ७ । २०१ । “जित्वा सम्पूजयेत् देवान् ब्राह्मणांश्चैवधार्म्मि- कान् । प्रदद्यात परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च ॥” स्थानविशेषः । यथा, मनुः । ८ । २३७ । “धनुः शतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः ॥” अत्र कुल्लूकभट्टः । “चतुर्हस्तो धनुः शम्या यष्टिस्तस्याः पातः प्रक्षेपो ग्रामसमीपे सर्व्वासु दिक्षु चत्वारि हस्तशतानि त्रीन् वा यष्टिप्रक्षे- पान् यावत् पशुप्रचारार्थं शस्यवपनादिसंरोध- परिहारः कार्य्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिहार" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिहारपरिहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिहार 📚 ➤ छोड़ना, तजना, तिलांजलि देना, त्याग देना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिहार 📚दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छु…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिहार: परि + हृ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें