🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपसंहार
upasaṃhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपसंहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरण । परिहार
२. समाप्ति । खातमा । जैसे—गुरु जी कृपाकर हमारे भ्रम का उपसंहार किजिए ।
३. किसी पुस्तक का अंतिम प्रकरण । किसी पुस्तक के अंत का अध्याय जिसमें उसका उद्देश संक्षेप में बतलाया गया हो ।
४. सारांश । निचोड़ ।
५. किसी दाँवपेंच या हथियार की रोक । संहार ।
६. किसी पुस्तक या लेख का अंतिम अंश (को॰) ।
७. विनाश । ध्वंस । नाश (को॰) ।
८. समाप्ति । अंत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-संहार m. the act of withdrawing, withholding, taking away, MBh.
drawing towards one's self, bringing near, TPrāt.
summarizing, summing up, résumé, Vedāntas.; Nyāyak.
conclusion, end, epilogue, Kathās.; Sāh.; Sarvad. &c.
N. of the concluding chapters in several books
suppression, subduing
end, death, destruction, L.
that part of a drama which usually precedes the Bharata-vākya, Bhar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (208,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपसंहारः 1 Drawing in or together, contracting. --2 Drawing away, withdrawing, excluding, withholding. --3 A collection, assemblage. --4 Summing up, winding up, conclusion (opp. उपक्रम). --5 A preparation (of a speech &c). --6 A compendium, rèsumè. --7 Brevity, conciseness. --8 Perfection. --9 Destruction, death, end. --10 Attacking, invading. --11 (In logic) Refutation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0332-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसंहार पु० उप + सम् + हृ--घञ् । १ समाप्तौ, स च ग्रन्थ- तात्पर्य्यावधारकलिङ्गभेदः “उपक्रमोपसंहारौ--हेतुस्तात्प- र्य्यनिर्ण्णये, इत्युक्तेः । तत्रोभयोरेव तद्धेतुत्वं न तु प्रत्ये- कस्येत्युक्तमुपक्रमशब्दे । २ संग्रहे च । ३ सम्यघरणे ४ एकत्र श्रुतार्थस्यान्यत्रान्वयार्थमुपक्षेपे यथा गुणोपसंहारः । तच्छ- ब्दे विवृतिः । ५ साकण्येन सम्बन्धे “सर्वोपसंहारवत्या- व्याप्तेर्दुर्ज्ञानत्वात्” सर्व० स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1333,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपसंहारः, पुं, (उपसंहरणम् । उप + सम् + हृ + घञ् ।) अन्तः । शेषः । यथा । [] “उपक्रमोपसंहारयोः शुक्लत्वकीर्त्तनाच्च” । इति सप्तमीप्रकरणे तिथ्यादितत्त्वलिखनम् ॥ (एकत्रीकरणम् । सम्यगाहरणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपसंहार" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें