🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आराधन
ārādhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आराधन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आराधक, आरधनीय, आराधित]
१. सेवा । पूजा । उपासना । उ॰—आराधन का दृढ़ आराधन से दो उत्तर । —अनामिका, पृ॰ १५९ ।
२. तोषण । तर्पण । प्रसन्न करना ।
३. पकाना । राँधना (को॰) ।
४. अर्जन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-राधन mfn. propitiating, rendering favourable to one's self, Kum.; Kathās.
आ-राधन n. gratifying, propitiation, homage, worship, adoration, MBh.; R.; Kathās.; Kum. &c.
effecting, accomplishment, Śak.
acquirement, attainment, L.
cooking, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आराधनं 1 Pleasing, satisfaction, entertainment, gratification; येषामाराधनाय U. 1; यदि वा जानकीमपि आराधनाय लोकानां मुंचतो नास्ति मे व्यथा 1. 12, 41. --2 Serving, worshipping, adoration, propitiation (as of a deity); आराधनायास्य सखीसमेताम् Ku. 1. 58; Bg. 7. 22; कृतमाराधनं रवेः Mb. --3 A means of pleasing; इदं तु ते भक्तिनम्रं सतामाराधनं वपुः Ku. 6. 73. --4 Honouring, respecting; U. 4. 17. --5 Cooking. --6 Accomplishment, undertaking. --7 Acquirement, attainment; Bh. 3. 4. --ना Service. --नी Worship, adoration, propitiation (of a deity).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आराधन न० आ + राध--ल्युट् । १ पाके, २ संसिद्धौ णिच्- ल्युट् । ३ साधने ४ अवाप्तौ ५ तोषणे ६ सेवने तोषणसेवन- योः संसिद्धिहेतुत्वात् तथात्वम् “साध्वसाराधनमपि रमणीयमस्याः” शकु० । “आराधनायास्य सखी समेताम्” कुमा० । आराध्यतेऽनेन णिच्--करणे ल्युट् । ७ सेवासाधने “इदं तु ते भक्तिनम्रं सतामाराधनं वपुः” कुमा० । “सर्व्वत्र दैत्याः । समतामुपेत समत्वमाराधन- मच्युतस्य” भाग० प्रह्लादोक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0801,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आराधनं, क्ली, (आङ् + राध् + ल्युट् ।) साधनं । प्राप्तिः । तोषणं । इत्यमरः ॥ पचनं । इति मे- दिनी ॥ (यथा तैराग्यशतके तृष्णादृषणे ५ । ‘मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः’ । [] उत्तरचरिते । प्रथमाङ्के । “स्नेहं दयाञ्च सौख्यञ्च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा” ॥ कुमारसम्भवे १ । ५९ । “आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आराधन" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें