🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:54:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आराधन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आराधन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आराधन

अर्थ: प्रसन्नता, सन्तोष, सेवा

संस्कृत: अवाप्तिः, साधनम्, तोषणम्

व्युत्पत्ति: आ+राध्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आराधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. राधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + राध् + ल्युट्
  3. आराधन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आराधन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआराधनम्आराधनेआराधनानि
द्वितीयाआराधनम्आराधनेआराधनानि
तृतीयाआराधनेनआराधनाभ्याम्आराधनैः
चतुर्थीआराधनायआराधनाभ्याम्आराधनेभ्यः
पञ्चमीआराधनात् / आराधनाद्आराधनाभ्याम्आराधनेभ्यः
षष्ठीआराधनस्यआराधनयोःआराधनानाम्
सप्तमीआराधनेआराधनयोःआराधनेषु
सम्बोधनहे आराधनहे आराधनेहे आराधनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आराधन
आराधन
ārādhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आराधन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आराधक, आरधनीय, आराधित]
१. सेवा । पूजा । उपासना । उ॰—आराधन का दृढ़ आराधन से दो उत्तर । —अनामिका, पृ॰ १५९ ।
२. तोषण । तर्पण । प्रसन्न करना ।
३. पकाना । राँधना (को॰) ।
४. अर्जन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-राधन mfn. propitiating, rendering favourable to one's self, Kum.; Kathās.
आ-राधन n. gratifying, propitiation, homage, worship, adoration, MBh.; R.; Kathās.; Kum. &c.
effecting, accomplishment, Śak.
acquirement, attainment, L.
cooking, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आराधनं 1 Pleasing, satisfaction, entertainment, gratification; येषामाराधनाय U. 1; यदि वा जानकीमपि आराधनाय लोकानां मुंचतो नास्ति मे व्यथा 1. 12, 41. --2 Serving, worshipping, adoration, propitiation (as of a deity); आराधनायास्य सखीसमेताम् Ku. 1. 58; Bg. 7. 22; कृतमाराधनं रवेः Mb. --3 A means of pleasing; इदं तु ते भक्तिनम्रं सतामाराधनं वपुः Ku. 6. 73. --4 Honouring, respecting; U. 4. 17. --5 Cooking. --6 Accomplishment, undertaking. --7 Acquirement, attainment; Bh. 3. 4. --ना Service. --नी Worship, adoration, propitiation (of a deity).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आराधन न० आ + राध--ल्युट् । १ पाके, २ संसिद्धौ णिच्- ल्युट् । ३ साधने ४ अवाप्तौ ५ तोषणे ६ सेवने तोषणसेवन- योः संसिद्धिहेतुत्वात् तथात्वम् “साध्वसाराधनमपि रमणीयमस्याः” शकु० । “आराधनायास्य सखी समेताम्” कुमा० । आराध्यतेऽनेन णिच्--करणे ल्युट् । ७ सेवासाधने “इदं तु ते भक्तिनम्रं सतामाराधनं वपुः” कुमा० । “सर्व्वत्र दैत्याः । समतामुपेत समत्वमाराधन- मच्युतस्य” भाग० प्रह्लादोक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0801,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आराधनं, क्ली, (आङ् + राध् + ल्युट् ।) साधनं । प्राप्तिः । तोषणं । इत्यमरः ॥ पचनं । इति मे- दिनी ॥ (यथा तैराग्यशतके तृष्णादृषणे ५ । ‘मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः’ । [] उत्तरचरिते । प्रथमाङ्के । “स्नेहं दयाञ्च सौख्यञ्च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा” ॥ कुमारसम्भवे १ । ५९ । “आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आराधन" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आराधनआराधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: राधन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + राध् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आराधन 📚 ➤ प्रसन्नता, सन्तोष, सेवा
संस्कृत: अवाप्तिः, साधनम्, तोषणम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आराधन 📚सेवा । पूजा । उपासना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आराधन = आरा + धन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आराधन: आ+राध्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें