🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:08:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चर्या
caryā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(योगी/भिक्षु का) नियमित आचरण-मार्ग में स्थित रहना (2.7.38)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदि ।
२. आचार । चाल चलन ।
३. कामकाज ।
४. वत्ति । जीविका ।
५. सेवा ।
६. विहित कार्य का अनुष्ठान ओर निषिद्ध का त्याग ।
७. खाने की क्रिया का भाव । भक्षण ।
८. चलने की क्रिया का भाव । गमन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्या f. going about, wandering, walking or roaming about, visiting, driving (in a carriage, रथ-, MBh. ix, xiii; R. i, 19, 19), MBh.; R.; BhP. ix, 16, 1
(often ifc.) proceeding, behaviour, conduct, ŚBr. xi, 5, 7, 1; Lāṭy. viii; ĀśvŚr. xii, 4; Mn. vi, 32 &c.
due observance of all rites and customs, Sarvad. vi ff.
a religious mendicant's life, L.
practising, performing, occupation with, engaging in (instr. [Gaut.] or generally in comp.), ŚBr. xiv; ĀśvGṛ. iii, 7; Mn. i, 111; MBh. &c.
deportment, usage, W.
(in music) a kind of composition
N. of Durgā, Gal. (cf. ब्रह्म-, भिक्षा-, भैक्ष्य-).
चर्या f. of ˚र्य, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्य्या स्त्री चर--“परिचय्यापरिसर्य्येत्यादि” पा० परीत्यस्या- विवक्षातः भावे क्यप् । १ आचारमात्रे “वनवासस्य शूरस्य मम चर्य्या हि रीचते” रामा० अ० २९ १५ । २ गतौ “चर्य्यायां हयमुत्सृष्टम्” भा० आ० ६३७ श्लो० । २ ईर्य्यापथस्थितौ परित्राजकादीनां व्रतानुष्ठाने नियमा परित्यामे । “गदमदचरेत्यादि” पा० कर्मणि यत् । ४ अनुष्ठेये आचरणीये त्रि० “षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यं गुरौ यवादिकं व्रतम्” मनुः भावे यत् । ५ अवश्यचरणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2905,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्य्या, स्त्री, (चर + “गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति यत् । स्त्रियां टाप् ।) ईर्य्यापथस्थितिः । इत्यमरः । २ । ७ । ३६ ॥ नियमापरित्यागः । ईर्य्यते गुरोः शास्त्रो- पासनया ज्ञायते ईर्य्या सा च ध्यानधारणादिः तस्याः पन्था उपायः तत्र व्रतिनां या स्थिति- रवस्थानमपरित्यागः सा । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । २ । ३२६ । “चर्य्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ॥”) गमनम् । अदनम् । आचरणम् । इति मुग्धबो- धटीकायां दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः । ६ । ३२ । “आसां महर्षिचर्य्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् ॥” सेवा । यथा, हेः रामायणे । २ । २९ । १५ । “वनवासस्य शूरस्य मम चर्य्या हि रोचते ॥” त्रि, अनुष्ठेयः । आचरणीयः । यथा, मनुः । ३ । १ । “षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चर्या" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें