🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:58:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चर्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चर्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चर्या

अर्थ: इधर-उधर जाना, हिलना-जुलना, इधर-उधर सैर करना

संस्कृत: योगमार्गे स्थितः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चर्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चरी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. चर्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. चर्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. चरी (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  6. चरी (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  7. चर्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. चर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चर्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचर्याचर्येचर्याः
द्वितीयाचर्याम्चर्येचर्याः
तृतीयाचर्ययाचर्याभ्याम्चर्याभिः
चतुर्थीचर्यायैचर्याभ्याम्चर्याभ्यः
पञ्चमीचर्यायाःचर्याभ्याम्चर्याभ्यः
षष्ठीचर्यायाःचर्ययोःचर्याणाम्
सप्तमीचर्यायाम्चर्ययोःचर्यासु
सम्बोधनहे चर्येहे चर्येहे चर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चर्या
चर्या
caryā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(योगी/भिक्षु का) नियमित आचरण-मार्ग में स्थित रहना (2.7.38)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदि ।
२. आचार । चाल चलन ।
३. कामकाज ।
४. वत्ति । जीविका ।
५. सेवा ।
६. विहित कार्य का अनुष्ठान ओर निषिद्ध का त्याग ।
७. खाने की क्रिया का भाव । भक्षण ।
८. चलने की क्रिया का भाव । गमन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्या f. going about, wandering, walking or roaming about, visiting, driving (in a carriage, रथ-, MBh. ix, xiii; R. i, 19, 19), MBh.; R.; BhP. ix, 16, 1
(often ifc.) proceeding, behaviour, conduct, ŚBr. xi, 5, 7, 1; Lāṭy. viii; ĀśvŚr. xii, 4; Mn. vi, 32 &c.
due observance of all rites and customs, Sarvad. vi ff.
a religious mendicant's life, L.
practising, performing, occupation with, engaging in (instr. [Gaut.] or generally in comp.), ŚBr. xiv; ĀśvGṛ. iii, 7; Mn. i, 111; MBh. &c.
deportment, usage, W.
(in music) a kind of composition
N. of Durgā, Gal. (cf. ब्रह्म-, भिक्षा-, भैक्ष्य-).
चर्या f. of ˚र्य, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्य्या स्त्री चर--“परिचय्यापरिसर्य्येत्यादि” पा० परीत्यस्या- विवक्षातः भावे क्यप् । १ आचारमात्रे “वनवासस्य शूरस्य मम चर्य्या हि रीचते” रामा० अ० २९ १५ । २ गतौ “चर्य्यायां हयमुत्सृष्टम्” भा० आ० ६३७ श्लो० । २ ईर्य्यापथस्थितौ परित्राजकादीनां व्रतानुष्ठाने नियमा परित्यामे । “गदमदचरेत्यादि” पा० कर्मणि यत् । ४ अनुष्ठेये आचरणीये त्रि० “षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यं गुरौ यवादिकं व्रतम्” मनुः भावे यत् । ५ अवश्यचरणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2905,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्य्या, स्त्री, (चर + “गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति यत् । स्त्रियां टाप् ।) ईर्य्यापथस्थितिः । इत्यमरः । २ । ७ । ३६ ॥ नियमापरित्यागः । ईर्य्यते गुरोः शास्त्रो- पासनया ज्ञायते ईर्य्या सा च ध्यानधारणादिः तस्याः पन्था उपायः तत्र व्रतिनां या स्थिति- रवस्थानमपरित्यागः सा । इति भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । २ । ३२६ । “चर्य्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ॥”) गमनम् । अदनम् । आचरणम् । इति मुग्धबो- धटीकायां दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः । ६ । ३२ । “आसां महर्षिचर्य्याणां त्यक्त्वान्यतमया तनुम् ॥” सेवा । यथा, हेः रामायणे । २ । २९ । १५ । “वनवासस्य शूरस्य मम चर्य्या हि रोचते ॥” त्रि, अनुष्ठेयः । आचरणीयः । यथा, मनुः । ३ । १ । “षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चर्या" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चर्याचर्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चर् + यत्)
अन्य सम्भावना: चरी (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | चर्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चर्या 📚 ➤ इधर-उधर जाना, हिलना-जुलना, इधर-उधर सैर करना
संस्कृत: योगमार्गे स्थितः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चर्या 📚वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चर्या

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चर्या: चर् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें