🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:54:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संभावना
saṃbhāvanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संभावना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सम्भावना]
१. कल्पना । भावना । अनुमान । फर्ज ।
२. पूजा । आदर । सत्कार ।
३. किसी बात के हो सकने का भाव । हो सकना । मुमकिन होना ।
४. योग्यता । पात्रता । काबिलीयत ।
५. ख्याति । प्रसिद्धि । नामवरी ।
६. प्रतिष्ठा । मान । इज्जत ।
७. एक अलंकार जिसमें किसी एक बात के होने पर दूसरी बात का होना निर्भर कहा जाता है । उ॰—(क) एहि बिधि उपजै लच्छि जब होइ सोय समतूल । (ख) सहस जीभ जौ होय, तौ बरनै जस आप को ।
८. संदेह (को॰) ।
९. प्रेम (को॰) ।
१०. प्राप्ति । उपलब्धि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-भावना (आ), f. (rarely n.) bringing together, assembling, Pañcat.
bringing near, procuring, R.
coming together, meeting with (gen.), Ratnāv.
worship, honour, respect, esteem, regard for, high opinion of (loc.; आत्मनि, ‘of one's self’), MBh.; Kāv. &c.
imagination, supposition, assumption (also as a rhet. figure, described by some as the use of the verb in the Imperative or Potential mood; acc. with √ भज्, ‘to be supposed’; ˚नोज्झित mfn. ‘rejected as an assumption’, ‘doubted’), Pāṇ.; Kāv.; Sarvad.; Kpr.; Vās., Sch.
fitness, adequacy, Kir.
competency, ability, W.
fame, celebrity, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1179,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संभावनं --ना 1 Considering, reflecting; R. 5. 28. --2 Fancying, supposition; संभावनमथोत्येक्षा प्रकृतस्य समेन यत् K. P. 10. --3 An idea, fancy, thought. --4 Respect, honour, esteem, regard; संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणां Ś. 7. 4. --5 Possibility. --6 Fitness, adequacy; Ki. 3. 39. --7 Competency, ability. --8 Doubt. --9 Affection, love. --10 Celebrity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भावना, स्त्री, (सं + भू + णिच् + युच् । टाप् ।) उत्कटकोटिकसंशयः । संपूर्व्वकात् भू क शुद्धि- चिन्तयोरित्यस्मात् ञीषिश्रन्थीत्यादिसूत्रेणान- प्रत्ययनिष्पन्ना । यथा, “एवं कोठ्यंशे औत्कट्य- [] रूपं सम्भावनात्वमपि विषयताविशेषः । इति ध्येयम् ।” इति सत्प्रतिपक्षचिन्तामणिदीधिति- गादाधरी ॥ धूमदर्शनानन्तरं वह्न्यादिव्यवहा- रस्तु सम्भावनामात्रादिति कुसुमाञ्जलिटीकायां हरिदासः । पौराणिकास्तु सम्भवनामकं प्रमा- णान्तरं मन्यन्ते तत्प्रमाणजन्या प्रमितिः सम्भावना इति वदन्ति । तन्मतन्तु न चतुष्टय- मैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् इति सूत्रेणोपन्यस्य शब्द ऐतिह्यानर्थान्तरभावादनु- मानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानामनर्थान्तरभावा- च्चाप्रतिर्षेध इति सूत्रेण भगवदक्षपादपादै- र्निराकृतम् । निश्चित्येति उत्कटकोटिकसम्भा- वनोपलक्षणं इति तिथ्यादितत्त्वे स्मार्त्तभट्टा- चार्य्यलिखनन्तु सम्भावनाशब्दस्य संशयमात्र- परतया सङ्गमनीयम् । इति नानाग्रन्थेभ्यः संगृहीतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "संभावना" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें