🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:10:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संभावन
saṃbhāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संभावन संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्भावन] [वि॰ संभावनीय, संभावित, संभावितव्य, संभाव्य]
१. कल्पना । भावना । अनुमान ।
२. जुटाना एकत्र करना । योग करना ।
३. उपस्थित करना । संपादन ।
४. आदर । संमान । पूजा ।
५. पूज्यबूद्धि । प्रतिष्ठा का भाव ।
६. योग्यता । पात्रता । अधिकार । काबिलीयत ।
७. ख्याति । प्रसिद्धि । नाम ।
८. स्वीकरण । स्वीकार ।
९. संदेह (को॰) ।
१०. एक अलंकार । दे॰ संभावना—७ ।
११. प्रेम । लगाव । संबंध (को॰) ।
१२. दे॰ संभावना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-भावन &c. See p. 1179.
सम्-भावन mfn. (fr. Caus.) having a high opinion of (comp.), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संभावनं --ना 1 Considering, reflecting; R. 5. 28. --2 Fancying, supposition; संभावनमथोत्येक्षा प्रकृतस्य समेन यत् K. P. 10. --3 An idea, fancy, thought. --4 Respect, honour, esteem, regard; संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणां Ś. 7. 4. --5 Possibility. --6 Fitness, adequacy; Ki. 3. 39. --7 Competency, ability. --8 Doubt. --9 Affection, love. --10 Celebrity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भावन न० सम् + मू--णिच्--ल्युट् । १ अर्थालङ्कारभेदे अल ङ्कारशब्दे ४०७ पृ० दृश्यम् । २ व्याकरणोक्ते क्रियासु योम्यताध्यसाये २ लिङर्थभेदे ३ उत्कटकोटिकसंशयरूपे ४ ज्ञानभेदे च गदाधरः । युच् । सम्भवनापि उक्ताथं स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5244,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भावनं, क्ली, (सम्भावयत्यनेनेति । सं + भू + णिच् + ल्युट् ।) अलङ्कारविशेषः । यथा, -- “सम्भावनं यदीदं स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये । यदि शेषो भवेद्बक्ता कथिताः स्युर्गुणास्तव ॥” इति चन्द्रालोकः ॥ सम्भावनं क्रियासु योग्यताध्यवसायः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ (सम्भावके, त्रि । यथा, भागवते । ४ । १७ । २६ । “पुमान् योषिदुत क्लीव आत्मसम्भावनोऽधमः । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्बधोऽवधः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संभावन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें