🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:57:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंधक
gaṃdhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंधक संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गन्धक] [वि॰ गंधकी] एक खनिज पदार्घ जिसे वैद्यक में उपधातु माना है । विशेष—यह खरी और बिना स्वाद की और ज्वालग्रहिणी होती है । इसकी कलमें चमकदार होती हैं और इसे घिसने या गरम करने से इसमें से एक प्रकार की असह्य तीव्र गंध निकलती है । यह ज्वालामुखी पर्वतों से निकले पदार्थों में प्रायः मिलती हैं । धातुओं के साथ भी यह लगी मिलती है । गंधक पानी, अलकोहल और ईथर में नहीं घुलती, पर द्बिगंधित कार्बन, मिट्टी के तेल और वेंजीन में सुगमता से घुल जाती है । आग में जलने से इसमें से नीले रंग की लौ निकलती है । यह २३८ दर्जे की आँच में पिघलती है और ८२४ दर्जे की आँच में उबलने लगती है । उबलने के समय इसमें गुलाल रंग की घनी भाप निकलतो है । आइसलैंड़ के ज्वालामुखी पर्वतों के पास यह शुद्ध रूप में मिलती है, पर सिसली में यह नीली मिट्टी के साथ मिली हुई पाई जाती है । इसे साफ करने के लिये गंधक मिली हुई मिट्टी को एक गड्ढ़े में आग के ऊपर रखकर ऊपर से मिट्ठी डाल देते हैं । इससे गंधक जलने लगती है और पिघल पिघलकर नीचे गड्ढे में जमा होती जाती है । इसे हिंदुस्तान में फिर साफ करके पत्तियों के रूप में बनाते हैं । ये बत्तियाँ बाजार में ब्रिम स्टोन या गंधक की बत्तियाँ कहलाती हैं । गंधक प्रायः लोह ताँबे आदि धातुओं और कभी कभी पशु, पक्षी और बनस्पतियों में भी मिलती है । इससे रबर भी कड़ा करते हैं । चर्मरोग में यह लगाई और खिलाई भी जाती है । वैद्यक के ग्रेथों के अनुसार गंधक चार प्रकार की होती है, सफेद, लाल, पीली और नीली । पर लाल और सफेद गंधक देखने में नहीं आती; पीली और नीली मिलती है । नीली को तूतिया, नीला थोथा आदि कहते हैं । गंधक शब्द से आजकल केवल पीली गेधक समझी जाती है । कुछ लोग हरताल को भी एक प्रकार की गंधक मानते हैं । वैद्य लोग खाने के लिये गंधक को शोधते हैं । शोधने के लिये इसकी बुकानी को खौलते हुए घी में ड़ालते है । फिर जब घी में मिलो गंधक खूब गरम हो जाती है, तब उसे एत बर्तन नें दूध रखकर छानते हैं । जिससे गेधक छनकर नीचे बैठ जाती है । यह क्रिया तीन बार की जाती है । ड़ाक्टर लोग गंधक जलाकर वायु शुद्ध करते हैं । पर्या॰—गंधाश्मा । गंधमोहन । पूतिगंध । अतिगंध । बर । सुगंध दिव्यगंध । कीटघ । क्रूरगंध । गंधी । गंधिक । पामागंधा रसगंधक । सौग धिक । सुगंधिक कुष्ठारि । गौरीबीज ।
गंधक वि॰ [सं॰ गन्धग] गंधवाला । गंधयुक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गन्धक mf(इका)n. ifc. ‘having the smell of, scenting’, see अज-, अवि-
गन्धक m. (g. स्थूलादि, Gaṇar. 182) ‘perfumes’, see -पेषिका
sulphur
Hyperanthera Moringa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (345,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गन्धक पु० गन्धाऽस्त्यस्य अर्श० अच् स्वार्थे क । १ शिग्रुवृक्षे (सजना) शब्दर० । २ स्वनामख्याते उपधातुभेदे तस्यो- त्पत्तिगुणभेदशोधनादिकं भावप्र० उक्तं यथा [] “श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्या रजसाप्लुतम् । दुकूलं तेन वस्त्रेण स्नातायाः क्षीरनीरधौ । प्रसृतं यद्रज स्तस्माद्गन्धकः समजायत” । तस्य भेदाः “चतुर्द्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः । रक्तो हेम- क्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने । व्रणादिलेपने श्वेतः कृष्णः श्रेष्ठः स दुर्लभः । श्रेष्ठो हेमक्रियादिषु सर्वत्र- प्रशस्यतर इत्यर्थः । अस्य गुणाः । गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्योष्णस्तुवरः सरः । पित्तलः कटुकः पाके कण्डूवि- सर्पजन्तुजित् । हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसा- यनः । अशोधितो गन्धक एष कुष्ठं करोति तापं विषमं शरीरे । सौख्यञ्च रूपञ्च बलं तथौजः शुक्रं निहन्त्येव करोति चार्द्रम् । शोधितो यस्तु गन्धः स्यात् जरामृत्युज्वरापहः । अग्निसन्दीपनः श्रेष्ठो वीर्यवृद्धिकरोऽस्थिकृत् । शोधनविधिस्तु । लोहपात्रे बिनिःक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् । तप्ते घृते तत् समानं क्षिपेदगन्धकजं रजः । विद्रुतं गन्धकं दृष्ट्वा तनुवस्त्रे वि- निःक्षिपेत् । तथा वस्त्राद्विनिःसार्य्य दुग्धमध्येऽस्विलं क्षिपेत् । एवं स गन्धकः शुध्येत् सर्वकर्मोचितो भवेत् ।” गन्धेन कायति कै--क । इति व्युत्पत्तिरित्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2523-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गन्धकः, पुं, (उग्रो गन्धोऽस्यास्तीति । “अर्श आदि- भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ततः स्वार्थे कन् ।) शोभाञ्जनवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ उपधातु- विशेषः । तत्पर्य्यायः । गन्धाश्मा २ सौग- न्धिकः ३ । इत्यमरः । २ । ९ । १०२ ॥ गन्धिकः ४ सुगन्धिकः ५ । इति तट्टीका ॥ गन्धपाषाणः ६ पामाघ्नः ७ । इति रत्नमाला ॥ गन्धमोदनः ८ पूतिगन्धः ९ अतिगन्धः १० वरः ११ सुगन्धः १२ दिव्यगन्धः १३ गन्धः १४ रसगन्धकः १५ कुष्ठारिः १६ क्रूरगन्धः १७ कीटघ्नः १८ शर- भूमिजः १९ गन्धी २० । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । तीव्र- गन्धत्वम् । अतिवह्निकारित्वम् । विषकुष्ठकण्डूति- खजुत्वगदोषनाशित्वश्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ कृमिप्लीहनेत्ररोगनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ तस्य भेदाः । “श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलश्चति चतुर्व्विधः । गन्धको वर्णतो ज्ञेयो भिन्नभिन्नगुणाश्रयः ॥ [] श्वेतः कुष्ठापहारी स्याद्रक्तो लोहप्रयोगकृत् । पीतो रसे प्रयोगार्हो नीलो वर्णान्तरोचितः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अथ गन्धकस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः । “श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्या रजसाप्लुतम् । दुकूलं तेन वस्त्रेण स्नातायाः क्षीरनीरधौ । प्रसृतं यद्रजस्तस्माद्गन्धकः समजायत ॥ गन्धको गन्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि । सौगन्धिकश्च कथितो वलिर्वलबसापि च ॥ चतुर्द्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः । रक्तो हेमक्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने । व्रणविलेपने श्वेतः कृष्णः श्रेष्ठः सुदुर्ल्लभः ॥” श्रेष्ठो हेमक्रियादिषु सर्व्वत्र प्रशस्ततरः ॥ * ॥ “गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्य्योष्णस्तुवरः सरः । पित्तलः कटुकः पाके कण्डू वीसर्पजन्तुजित् ॥ हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसायनः । अशोधितो गन्धक एष कुष्ठं करोति तापं विषमं शरीरे । सौख्यञ्च रूपञ्च बलं तथौजः शुक्रं निहन्त्येव करोति चास्रम् ॥” * ॥ तस्य शोधनविधिर्यथा, -- “लोहपात्रे विनिःक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् । तप्ते घृते तत् समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः ॥ विद्रुतं गन्धकं दृष्ट्वा तनुवस्त्रे विनिःक्षिपेत् । यथा वस्त्राद्विनिःसृत्य दुग्धमध्येऽखिलं क्षिपेत् ॥ एवं स गन्धकः शुद्ध्व्येत् सर्व्वकर्म्मोचितो भवेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ “शोधितो यस्तु गन्धः स्यात् जरामृत्युरुजापहः । अग्निसन्दीपनः श्रेष्ठो वीर्य्यवृद्धिकरोऽस्थिकृत् ॥” इति प्रयोगामृतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंधक" आता है (58)
पामारि गंधकरामबाण वैद्यक मे एक प्रकार का रस जो पारे, गंधक, सींगिया आदि के योग से बनता है…गंधमोदन गंधकगंधपाषाण गंधकशुकपुच्छ गंधकस्वर्णारि गंधकरसगंधक गंधकशुल्वारि गंधकगंधोपल गंधकलेलितक गंधकलेलीतक लेलितक । गंधकधातुवैरी गंधकज्वरांकुश ज्वर की एक औषध जो पारे, गंधक, प्रत्येक बिष और धतूरे के बीजों के योग से…निकल एक धातु जो सुरमे, कोयले, गंधक, संखिया आदि के साथ मिली हुई खानों में मि…सुलब गंधकधातुहन गंधकपामध्न गंधकपीतबलि गंधकवंशकार गंधकशक्तिक गंधकसात्रव गंधकपीतगंधक गंधकवैगंधिक गंधकक्रुरगंध गंधकधातुबैरी गंधकधातुमारी गंधकगिरिजाबीज गंधकदेवीवीर्य गंधकरागमुरारि ज्वर की एक रसौषध । विशेष—पारा, गंधक, विष, लोहा, त्रिकुट और ताँबा सम भा…सुकपिच्छक गंधकसुगंधगंधक गंधकएक्सप्लोसिव भभक उठनेवाला पदार्थ । बिस्फोटक पदार्थ । गंधक, बारूद आदि । जैसे—एक्सप्ल…वैश्वानरवटी वैद्यक में एक प्रकार की गोली जो पारे, गंधक, ताँबे, लोहे, शिलाजीत, सोंठ…सूतिकावल्लभ रस संज्ञा पुं॰ सूतिकारोग की एक औषध । विशेष—यह रस पारे, गंधक, सोने, चाँ…प्लीहार्णवरस प्लीहा के एक औषध का नाम । विशेष—ईंगुर, गंधक, सोहागा, अभ्रक और विष आठ आ…त्र्यहिकारिरस वैद्यक में एक प्रकार का रस जिसमें प्रधानत: पारा, गंधक, तूतिया और शंख प…गंधिक गंधयुक्त । सुगंधितपाषाण पत्थर । प्रस्तर । शिलासुरभि सुगंधगंधमादन एक पर्वत का नाम । विशेष—पुराणानुसार यह पर्वत इलावृत ओर भद्राश्व खंड़ क…पूतिगंध राँगाकुष्ठारि अंकपत्रदिव्यगंध लौंगशुकपुष्प थुनेरसूचिकाभरण वैद्यक में एक प्रकार की ओषधि जो संनिपात, विसूचिका आदि प्राणनाशक रोगों …रसेश्वर पारात्रिपुरारि शिव । महादेवशुक्तिक एक प्रकार का नेत्ररोगनागेश्वर शेषनागतारकेश्वर शिवराजमृगांक एक मिश्र रस का नाम जो यक्ष्मा रोग में दिया जाता है । विशोष— इसके बनाने…दैत्येंद्र दैत्यों का राजास्वच्छंदनायक सन्निपात ज्वर की एक औषध । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है—पारा, …गुलरेज आतिशबाजी की एक प्रकार की फुलझड़ी । विशेष—इससे से कई तरह के बड़े बड़े फ…तप्तकुंड वह प्राकुतिक जलधारा जिसका पानी गरम हो । गरम पानी का सोता या कुंड । विश…वंगाष्टक एक रसौषध जिसमें राँगा आदि आठ धातुएँ एक साथ मिलाकर फूँकी जाती हैं । यह …रसशार्दुल वैद्यक में एक प्रकार का रस । विशेष— यह अभ्रक, ताँबे, लोहे मैनसिल, पारे…रसतालेश्वर वैद्यक में एक प्रकार का रस ।> विशेष— इसका व्यवहार कुष्ट रोग में होता ह…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें