🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:33:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पीतांबर
pītāṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीतांबर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पीताम्बर]
१. पीले रंग का वस्त्र । पीला कपड़ा ।
२. मरदानी रेशमी धोती जिसे हिंदू लोग पूजापाठ, संस्कार, भोजन आदि के समय पहनते हैं । विशेष—इस वस्त्र का व्यवहार भारत में बहुत प्राचीन काल से होता है । पहले कदाचित् पीली रेशमी धोती को ही पीतांबर कहते थे; पर अब लाल, नीली, हरी आदि रंगों की धोतियाँ भी पीतांबर कहलाती हैं ।
३. श्रीकृष्ण ।
४. नट । शैलूष । अभिनेता ।
५. विष्णु (को॰) ।
पीतांबर २ वि॰ पीले कपड़ेवाला । पीतवसनयुक्त । पीतांबरधारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीताम्बर mfn. dressed in y˚ clothes
पीताम्बर m. N. of Viṣṇu-Kṛṣṇa, Gīt.
a dancer or actor, L.
a religious mendicant wearing y˚ garments, W.
N. of sev. men and authors (also with शर्मन् and भट्ट)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीताम्बर पु० पीतमम्बरं यस्य । १ श्रीकृष्णे अमर २ शैलूषे नटे च मेदि० ३ हरिद्राभवस्त्रयुक्ते त्रि० कर्म० । ४ पीते- वसगे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4346,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीताम्बरः, पुं, (पीतं अम्बरं वस्त्रं यस्य ।) विष्णुः । इत्यमरः । १ । १ । १९ ॥ (यथा, विष्णुस्तोत्रे । २१ । “एतत्पातित्यदाम्नो जघनमतिघनादेनसो मान- नीयं । सातत्येनैव चेतोविषयमवतरत् पातु पीता- म्बरस्य ॥”) शैलूषः । इति मेदिनी । रे, २८३ ॥ पीतवस्त्र- युक्ते, त्रि । हरिद्राभवसने, क्ली ॥ (यथा, -- “पीताम्बरधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः ॥” इति पुराणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-159-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीतांबर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें