🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:34:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रद्धा
śraddhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रद्धा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार की मनोवृत्ति, जिसमें किसी बड़े या पूज्य व्यक्ति के प्रति भक्तिपूर्वक विश्वास के साथ उच्च और पूज्य भाव उत्पन्न होता है । बड़े के प्रति मन में होनेवाला आदर ओर पूज्य भाव । उ॰—(क) महिमा वेद पुराण सबै बहु भाँति बखानत । यथा सहित सब करत सहित श्रद्धा गुण गानत ।—केशव (शब्द॰) । (ख) पूजत श्रद्धा भक्ति जु कोई । ताके वश्य जगत हम दोई ।—सबलसिंह (शब्द॰) ।
२. बौद्ध धर्म के अनुसार बुद्ध, धर्म और संघ में विश्वास ।
३. वेदादि- शास्त्रों और आप्त पुरुषों के वचनों पर विश्वास । भक्ति । आस्था ।
४. शुद्धि ।
५. चित्त की प्रसन्नता ।
६. कर्द्दम मुनि की कन्या का नाम । विशेष—भागवत के अनुसार श्रद्धा कर्दम की पत्नी देवहूति के गर्भ से उत्पन्न हुई थी और अत्रि ऋषि की पत्नी थी । इन्हें मनु की पत्नी भी कहा गया है । आस्था, विश्वास, द्दढ़ता, सत्यता की देवी के रूप में इसका प्राचीन ग्रंथों में अनेक जगह अनेक रूपों में उल्लेख आया है । तैत्तिरीय ब्राह्मण में प्रजापति की कन्या, शतपथ में सूर्य की पुत्री, महाभारत में दक्ष की कन्या और धर्म की पत्नी के रूप में इनका उल्लेख आया है और मार्कंडेय- पुराण में श्रद्धा काम की माता कही गई है ।
७. घनिष्ठता । परिचय (को॰) ।
८. गर्मिणी महिला का दोहद (को॰) ।
९. प्रबल या उत्कट इच्छा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रद्-धा (आ), f., see below
श्रद्-√ धा P. Ā. -दधाति, -धत्ते (pr. p. श्रद्दधत्, श्रद्-दधान; Ved. inf. श्रद्धे cf. श्रत् above), to have faith or faithfulness, have belief or confidence, believe, be true or trustful (with न, ‘to disbelieve’ &c.), RV. &c. &c.; to credit, think anything true (two acc.), MBh.; Kāv. &c.; to believe or have faith in or be true to (with dat., and in later language with gen. of thing or person, or with loc. of thing), RV. &c. &c.; to expect anything (acc.) from (abl.), MBh.; to consent, assent to, approve, welcome (with acc.; with न, ‘to disapprove’), Kathās.; to be desirous of (acc.), wish to (inf.), ib.; BhP. : Caus. -धापयति, to make faithful, render trustful, inspire confidence, RV. x, 151, 5.
श्रद्धा f. faith, trust, confidence, trustfulness, faithfulness, belief in (loc. or comp.; श्रद्धया-√ गम्, ‘to believe in’, with gen. Divyāv.), trust, confidence, loyalty (Faith or Faithfulnesses is often personified and in RV. x, 151 invoked as a deity; in TBr. she is the daughter of Prajā-pati, and in ŚBr. of the Sun; in MBh. she is the daughter of Dakṣa and wife of Dharma; in MārkP. she is the mother of Kāma, and in BhP. the daughter of Kardama and wife of Aṅgiras or Manu), RV. &c. &c.
wish, desire (श्रद्धया ind. ‘willingly, gladly’), longing for (loc. acc. with प्रति inf., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
desire of eating, appetite, Suśr.
the longing of a pregnant woman, Car.
curiosity (श्रद्धाम् आख्याहि नस् तावत्, ‘just satisfy our curiosity and tell us’), Kathās.
purity, L.
respect, reverence, W.
calmness or composure of mind, MW.
intimacy, ib.
a term for the fem. nouns in आ, Kāt.
(with कामायनी) N. of the authoress of RV. x, 151 (cf. above)
du. (with प्रजा-पतेः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
श्रद्धा , श्रद्-दधान &c. See p. 1095, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रद्धा {c3c} U. To confide, believe, put faith in (with acc. of thing); कः श्रद्धास्यति भूतार्थं Mk. 3. 24; कामिन्यः श्रदधुरनार्जवं नरेषु Śi. 8. 11, 9. 69; U. 7. 6; श्रद्दये त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिमिव कृष्णवर्त्मनि R. 11. 42.
श्रद्धा 1 Trust, faith, belief, confidence. --2 Belief in divine revelation, religious faith; श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतं Ś. 7. 29; R. 2. 16; Bg. 6. 37; 17. 3. --3 Sedateness, composure of mind. --4 Intimacy, familiarity. --5 Respect, reverence. --6 Strong or vehement desire; तथापि वैचिव्यरहस्यलुब्याः श्रद्धां विधास्यंति सचेतसोऽत्र Vikr. 1. 13, युद्धश्रद्धापुलकित इव प्राप्तसख्यः करेण Mu. 6. 18. --7 The longing of a pregnant woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रद्धा स्त्री श्रत्-धा--अङ् । १ आदरे २ शुद्धौ शब्दच० । ३ गुरु- वेदान्तवाक्यादिषु विश्वामे वेदान्तसा० ४ स्प हायां ५ चित्त- प्रसादे “प्रत्ययो धर्मकार्येषु सा श्रद्धेत्यभिधीयते” इति स्मृत्युक्ते धर्मकार्येषु ६ प्रत्यये च अमरः । “प्रत्ययो धर्मकार्येषु तथा श्रद्धेत्युदाहृता । नास्ति ह्यश्रद्दधानस्य धर्मकृत्ये प्रयोजनम” इति स्मृतिः । सा त्रिविधा यथोक्तं गीतायाम् १७ अ० । “त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु । सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत! । श्रद्धा- मयाऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः । यजन्ते सा- त्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणां- श्चान्ये यजन्ते ताममा जनाः” । “श्रुद्धापूर्वा इमे धर्माः श्रद्धा मध्यान्तःसंस्थिता । श्रद्धा नित्या प्रतिष्ठाश्च धर्माः श्नद्धैव कीर्त्तिताः । श्रुतिमात्ररसाः सूक्ष्माः प्रधान- पुरुषेश्वराः । श्रद्धामात्रेण गृह्यन्ते न करेण न चक्षुषा । कायक्लेशैर्न बहुभिस्तथैवार्थस्य राशिभिः । धर्मः संप्रा- प्यते सूक्ष्मः श्रद्धाहीनैः स्तुरेरपि । श्रद्धाधर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत् । सर्वस्वं जीवितं वापि दद्या- दश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्तत्फलं किञ्चित श्रद्धादानं ततो भवेत् । एवं श्रद्धान्वयाः सर्ये सर्वधर्माः पकी- र्त्तिताः । केशवः श्रद्धया गम्यो ध्येयः पूज्यश्च सर्वदा” वह्निपु० । देवलः “अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रति- षादनम् । दानमित्यमिनिर्दिष्ट व्याख्यानन्तस्य वक्ष्यते । उद्रित शास्त्रकथिते । देवलेनाम्याप्युक्ता यथा “सत्कृति [] श्चानसूया च सदा श्रद्धेति कीर्त्तिता” । अतएव भग वद्गातासु “अश्रद्धया हुतं दत्त तपस्तप्तं कृतन्तु यत् । असदित्युच्यते पार्थ! न च तत्प्रेत्य नेह च” । हरिवं० “अश्रात्रिय श्राद्धमधीतमव्रतं त्वदक्षिणं यज्ञमनृत्विजा हुतम् । अश्रद्धया दत्तमसस्कृत हविर्भागाः षडते तव दैत्यपुङ्गव!” शु० त० । थाज्ञवलक्यः “श्रद्धाविधिसमायुक्तं कर्म यत् क्रियते नृभिः । सुविशुद्धेन भावेन तदानन्त्याय कल्प्यते” यागियाज्ञवल्क्य “विधिहीनं भवेद्दुष्टं कृत- मश्रद्धया च यत । तद्धरन्त्यसुरास्तस्य मूढस्य दुष्कृतात्मनः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रद्धा, स्त्री, (श्रद्धानमिति । श्रत् + धा + “षिद्- भिदादिभ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इत्यङ् । टाप् ।) संप्रत्ययः । स्पृहा । इत्यमरः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३८ । २ । “चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्म्मे यशसि चात्मनः ॥” आदरः । शुद्धिः । इति शब्दरत्नावली ॥ शास्त्रार्थे दृढप्रत्ययः । यथा, -- “प्रत्ययो धर्म्मकार्य्येषु यथा श्रद्धेत्युदाहृता । नास्ति ह्यश्रद्दधानस्य धर्म्मकृत्ये प्रयोजनम् ॥” इति स्मृतिः ॥ (यथा, रघुः । २ । १६ । “बभौ च सा तेन सतां मतेन । श्रद्धेव साक्षात् विधिनोपपन्ना ॥”) चेतसः प्रसादः । इति पातञ्चलभाष्ये वेदव्यासः ॥ सा त्रिविधा । यथा, -- श्रीभगवानुवाच । “त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥ सत्त्वानुरूपा सर्व्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः ॥ यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायां १७ अध्यायः ॥ * ॥ तस्याः प्रशंसा यथा, -- ब्रह्मोवाच । “श्रद्धापूर्व्वा इमे धर्म्माः श्रद्धा मध्यान्त- संस्थिताः । श्रद्धा नित्या प्रतिष्ठाश्च धर्म्माः श्रंद्धैव कीर्त्तिताः ॥ श्रुतिमात्ररसाः सूक्ष्माः प्रधानपुरुषेश्वराः । [] श्रद्धामात्रेण गृह्यन्ते न करेण न चक्षुषा ॥ कायक्लेशैर्न बहुभिस्तथवार्थस्य राशिभिः । धर्म्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धाहीनैः सुरैरपि ॥ श्रद्धा धर्म्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धा सर्व्वमिदं जगत् ॥ सर्व्वस्वं जीवितं वापि दद्यादश्रद्धया यदि । नाप्नुयात्तत्फलं किञ्चित् श्रद्धादानं ततो भवेत् ॥ एवं श्रद्धान्वयाः सर्वे सर्वधर्म्माः प्रकीर्त्तिताः । केशवः श्रद्धया गम्यो ध्येयः पूज्यश्च सर्वदा ॥” इति वह्निपुराणे धेनुदानमाहात्म्याध्यायः ॥ देवलः । “अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं व्याख्यानन्तस्य वक्ष्यते ॥” उदिते शास्त्रकथिते । श्रद्धा देवलोक्ता यथा, “सत्कृतिश्चानसूया च सदा श्रद्धेति कीर्त्तिता ॥” अतएव भगवद्गीतासु । “अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतन्तु यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य नेह च ॥” हरिवंशे बलिं प्रति भगवद्वाक्यम् । अश्रोत्रियं श्राद्धमधीतमव्रतं त्वदक्षिणं यज्ञमनृत्विजा हुतम् । अश्रद्धया दत्तमसंस्कृतं हवि- र्भागाः षडेते तव दैत्यपुङ्कव ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ याज्ञवल्क्यः । “श्रद्धाविधिसमायुक्तं कर्म्म यत् क्रियते नृभिः । सुविशुद्धेन भावेन तदानन्त्याय कल्प्यते ॥” योगियाज्ञवल्क्यः । “विधिहीनं भवेद्दुष्टं कृतमश्रद्धया च तत् । तद्धरन्त्यसुरास्तस्य मूढस्य दुष्कृतात्मनः ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रद्धा" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬