🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यवाय
vyavāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दाम्पत्य-सम्बन्ध (2.7.61) ग्राम्यधर्म · मैथुन · निधुवन · रत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवाय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तेज । प्रकाश ।
२. स्त्रीप्रसग । संभोग । मैथुन ।
३. शुद्धि ।
४. परिणाम । फल । नतीजा ।
५. आड़ । ओट । परदा ।
६. विघ्न । वाधा । खलल ।
७. अलगाव । पृथक्ता (को॰) ।
८. परिव्याप्ति । प्रवेशन (को॰) ।
९. अवकाश । अंतराल (को॰) ।
१०. विलयन । लोप (को॰) ।
११. परिवर्तन (को॰) ।
१२. बेवाई । चर्मविश्लेष से पैर फटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अवाय m. intervention, interposition, separation by insertion, being separated by (instr. or comp.), ŚrS.; Prāt.; Pāṇ.
entering, pervading, penetration, MBh.; Suśr.
change, transmutation, BhP.
sexual intercourse, copulation, MBh.; VarBṛS.; Suśr.
wantonness, lasciviousness, BhP.
covering, disappearance, W.
interval, space, ib.
an obstacle, impediment, MW.
व्य्-अवाय n. light, lustre, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवायः 1 Separation, decomposition, resolution (into components). --2 Dissolution. --3 Covering, concealment. --4 Intervention, interval; अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि. --5 An impediment, obstacle. --6 Copulation, sexual intercourse. --7 Purity. --यं Light, lustre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवाय पु० वि + अव + इण--घञ् । १ ग्राम्यधर्मे मैथुने अमरः । २ अन्तर्द्धाने च ३ तेजास न० मेदि० । ४ शुद्धौ पु० जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4985,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवायं, क्ली, (वि + अव + अय + अच् ।) तेजः । इति मेदिनी ॥
व्यवायः, पुं, (विशेषेण अवायनं अधः संश्लेषणम् । वि + अव + इ + घञ् ।) मैथुनम् । इत्यमरः ॥ (तथा, वैद्यके । “व्यायामञ्च व्यवायञ्च स्नानं चंक्रमणं तथा । ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत् ॥”) अन्तर्द्धानम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, पाणिनौ । “अडभ्यास व्यवायेऽपि ।” ६ । १ । १३६ ।) शुद्धिः । इति धरणिः ॥ (परिणामे । तथा, भागवते । ८ । ६ । ११ । “पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुण व्यवायेऽप्यगुणं विपश्चितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-544-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें