🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:32:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रतिभा
pratibhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतिभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुदि्ध । समझ ।
२. वह असाधारण मानसिक शक्ति जिसकी सहायता से मनुष्य आपसे आप, विशेष प्रयत्न किए बिना ही, किसी काम में बहुत अधिक योग्यता प्राप्त कर लेता और दूसरों से आगे बढ़ जाता है । असाधारण बुदि्धबल या योग्यता जिसकी अभिव्यक्ति बहुधा साहित्य, कला या विज्ञान आदि में होती है । यौ॰—प्रतिभाशाली । प्रतिभावान् ।
३. दीप्ति । चमक । (क्व॰) ।
४. उपयुक्तता । औचित्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रति-√ भा P. -भाति, to shine upon (acc.), Lāṭy.; to come in sight, present or offer one's self to (gen. or acc.), MBh.; R. &c. ; to appear to the mind (also with मनसि), flash upon the thoughts, become clear or manifest, occur to (acc. or gen.), Up.; MBh. &c. (नोत्तरम् प्रतिभातिमे, ‘no answer occurs to me’, Hariv.); to seem or appear to (gen. acc. with or without प्रति) as or like (nom. with or without इव, or यथा, or -वत् ind.), MBh.; Kāv. &c. (इति प्रतिभाति मे मनः, ‘so it seems to my mind’, MBh.); to seem fit, appear good, please to (gen. or acc.), Vikr.; Pañcat. &c. (सा भार्या प्रतिभाति मे, ‘this one would please me as a wife’, Kathās.)
प्रति-˚भा f. an image, Nir.
light, splendour (see निष्-प्र्˚)
appearance (अ-प्र्˚), Gaut.
fitness, suitableness (अ-प्र्˚), ŚrS.
intelligence, understanding, MBh.; Kāv.; Sāh.
presence of mind, genius, wit, Kām.
audacity, boldness (अ-प्र्˚), Nyāyad.
a thought, idea, Daś.; Kathās.
a founded supposition, Naiṣ.
fancy, imagination, MBh.; Kathās.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (668,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतिभा {c2c} P. 1 To shine, appear bright or luminous; प्रतिभांत्यद्य वनानि केतकीनां Ghaṭ. 15. --2 To show oneself, become manifest. --3 To seem, appear; स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे Ś. 2. 9; R. 2. 47; Ku. 5. 38; 6. 54. --4 To occur to, come into the mind of; as in नोत्तरं प्रतिभाति मे. --5 To fall to the lot or share of. --6 To seem fit or proper; Pt. 3.
प्रतिभा 1 An appearance, a look. --2 Light, splendour. --3 Intellect, understanding; Ki. 16. 27; Vikr. 1. 18, 23. --4 Genius, bright [] conception, vivid imagination; (प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता). --5 An image, reflection. --6 Audacity, impudence. --7 Suitableness, agreeableness. --Comp. --अन्वित a. {1} endowed with genius, intelligent. {2} audacious, bold. --मुख a. bold, confident. --हानिः f. {1} darkness. {2} absence of intellect or genius.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0739-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिभा स्त्री प्रति + भा--भावे अङ् । १ बुद्धौ २ प्रत्युत्पन्नबुद्धौ च हेम० “प्रज्ञा नवनवीन्मेषशालिनी प्रतिभा मता” रुद्रः ३ दीप्तौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4448,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिभा, स्त्री, (प्रतिभाति शोभते इति । प्रति + भा + कः । टाप् ।) बुद्धिः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रत्युत्पन्नमतित्वम् । इति प्रतिभान्वितशब्द- टीकायां भरतः ॥ नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा । यथाह, रुद्रः । “प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता ॥” (यथा च, महाभारते । १२ । २५९ । १ । “सूक्ष्मं साधु समुद्दिष्टं नियतं ब्रह्मलक्षणम् । प्रतिभा त्वस्ति मे काचित् तां ब्रूयामनुमानतः ॥” प्रतिभायते इति । प्रति + भा + “आतश्चोप- सर्गे ।” ३ । ३ । १०६ । इति अङ् ।) दीप्तिश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-258-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रतिभा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें